‌
ماده مربوط به مقررات بردگى است. همچنين مقررات مربوط به فرزندخواندگى و كيفر و آزار رساندن به زنان باردار و زيان رساندن گاوها به چراگاه‌ها و تكاليف همسايه و تهمت‌هاى ناروا مورد توجه قرار گرفته است. سومرى‌ها به خاطر رعايت حق مالكيت افراد، براى كسى كه به گاو ديگرى آسيب مى‌رساند يا آن را مى‌دزديد يا درخت خرمايى را قطع مى‌كرد و يا به آن خسارت وارد مى‌كرد، مجازات‌هايى معين كرده بودند كه بيشترشان از قوانين گذشته اقتباس شده بود.
از مجموعه‌هاى قوانين باستان مى‌توان به مجموعه قوانين اشنونا اشاره كرد كه به زبان اكدى براى پايتخت ناحيه بين اكد و عيلام نوشته شده بود. اين مجموعه، حدود دو قرن پيش از مجموعه قوانين حمورابى اجرا مى‌شد؛ چرا كه بسيار شبيه آن است؛ به طورى كه گفته مى‌شود كه مجموعه قوانين حمورابى از آن اخذ شده است.
مشهورترين قوانين بابلى‌ها مجموعه حمورابى است كه پادشاه بابل حدود دو هزار سال پيش از ميلاد مسيح، آن را اعلام كرد و بر روى قطعه سنگى در مركز شهر بابل قرار داد تا در معرض ديد عمومى قرار گيرد. گفته مى‌شود اين قانون شبيه قانونى است كه يكى از پادشاهان سومر، دويست سال پيش از آن وضع كرده بود.
در قانون مذكور با پذيرش مسئوليت فردى مجرمين، با واگذارى اجراى عدالت به قضات عرفى منصوب از سوى پادشاه، سيستم دلايل قانونى پذيرفته شده بود و همه مردم از حيات قانونى بهره‌مند شدند؛ حتى بردگان نيز حق داد خواهى داشتند و على رغم شدت مجازات‌ها، پايه آن در جرايم خصوصى بر قصاص استوار بود.
در امپراطورى هيتيت (
Hittite
، قومى قديمى كه قبل از تمدن فنيقى‌ها دولت مقتدرى را در آسياى صغير تشكيل داده بودند) نيز با نفى انتقام خصوصى، قضات بر طبق قوانين هيتيت عمل مى‌كردند.
در قرن هفتم پيش از ميلاد نيز جامعه يونان به تدوين قوانين بشرى توجه خاص داشت. دراكن (
Dracon
)، قانونگذار شهر آتن، با لغو انتقام خصوصى، قصاص و جريمه را جانشين آن كرد كه در طول زمان، جنبه‌هاى عمومى و خصوصى جرم از هم تفكيك شد. مجموعه حقوقى الواح دوازده‌گانه نيز پس از ده سال مبارزه‌ى مردم به ستوه آمده از ستم قضات، در سال ٤٥٤ ق. م، به تصويب مجلس سناى رم رسيد و براى اطلاع عموم‌