‌
در عبارت فقيهان پيشين، اين تعبير گاهى به گونه ديگرى بيان شده است كه البته به همين تقرير بازگشت مى‌كند.
علّامه حلّى مى‌گويد: «متوجه ساختن تكليف به كسى كه آگاهى بر آن ندارد، خواستن امرى خارج از توان و به اصطلاح تكليف ما لا يطاق است و چنين تكليفى قبيح است.» [١]
٢. نظريه مخالف
در قرن اخير، عقلى بودن اين قاعده مورد ترديد واقع شده است. در دست نوشته‌هاى درس اصول فقه مرحوم والد [٢] چنين آمده است كه هرگاه فرد مكلف پس از فحص و‌

[١] علامه حلّى، مبادى الوصول الى علم الاصول، ص ٩٣ به بعد.
[٢] مرحوم والد نگارنده، فقيه نامدار، معلم فقه قرن معاصر،سيد محمد محقق داماد اعلى اللّه مقامه.درساصول فقه آن مرحوم (طاب ثراه) توسط شاگردان همان دوره‌ى نخستينتدريس ايشان (حدود سال ١٣٣٠) به رشته تحرير درآمد. اعضاى آنحلقه‌ى پرفيض و بركت، هم اكنون مفتيان شيعه و ذخائر فقهى حوزه‌هاى علميه محسوب‌اند. از جمله آنان‌اند آيات كرام: حسين على منتظرى، مرتضى مطهرى، سيدمحمد حسين بهشتى، حاج آقا موسى شبيرى زنجانى، ناصر مكارم شيرازى، عبد الكريم موسوىاردبيلى، سيد موسى صدر، حاج سيد مهدى روحانى، حاج ميرزا على احمدى ميانجى و حاجسيد جلال الدين طاهرى اصفهانى. گرچه بعضى از آن بزرگواران، بخش‌هايى از مباحث رابه طور پراكنده نگاشته‌اند، ولى دوره كامل توسط آيت اللّه حاج سيد جلال الدينطاهرى اصفهانى، امام جمعه فعلى اصفهان، تقرير شده كه به دستور مرحوم والد، همانروزها استنساخ شد و براى تدريس دوره‌هاى بعد مورد استفاده قرار گرفت. پس از رحلتايشان، همان يادداشت‌ها ميراث ماندگار براى ما باقى ماند و طبعا انتشار آن منوط بهتصميم مقرران گرانقدر است. از خواننده گرامى اجازه مى‌خواهم كه اين خاطره را نقلكنم.سال ١٣٥٨ ش. توفيق زيارت عتبات عاليات براى نگارنده دست داد. مرحومآيت اللّه حاج سيد محمد باقر صدر (ره) به ديدن نگارنده تشريف آوردند. به محض جلوس،با كلامى نيمه عربى و فارسى چنين گفتند: «علاقاتنا وراثيه.براىآنكه من شاگرد بالمنزله پدر شما هستم.»سپستوضيح دادند: «به جهتآنكه، آقا موسى صدر [امام موسى] مدتى به نجف آمد و نوشته‌هاى درساصول فقه مرحوم والد شما را همراه خود داشت و كان مبتهجا به، با هم مباحثه مى‌كرديمو مطالب ايشان را به بحث مى‌گذاشتم، پس از مسافرت آقا موسى صدر به‌