السلف الصالح
(١)
٥ ص
(٢)
١٩ ص
(٣)
٢٣ ص
(٤)
٢٨ ص
(٥)
٢٨ ص
(٦)
٢٨ ص
(٧)
٣٦ ص
(٨)
٤٠ ص
(٩)
٤٠ ص
(١٠)
٤٧ ص
(١١)
٦٠ ص
(١٢)
٦٨ ص
(١٣)
٧٤ ص
(١٤)
٧٦ ص
(١٥)
٩٨ ص
(١٦)
١٠٣ ص
(١٧)
١٠٨ ص
(١٨)
١٠٨ ص
(١٩)
١١٣ ص
(٢٠)
١٢٠ ص
(٢١)
١٢٣ ص
(٢٢)
١٢٦ ص
(٢٣)
١٣٠ ص
(٢٤)
١٣٢ ص
(٢٥)
١٣٥ ص
(٢٦)
١٤٦ ص
(٢٧)
١٥١ ص
(٢٨)
١٦١ ص
(٢٩)
١٦١ ص
(٣٠)
١٦٧ ص
(٣١)
١٧١ ص
(٣٢)
١٧٥ ص
(٣٣)
١٨١ ص
(٣٤)
١٨١ ص
(٣٥)
١٨٨ ص
(٣٦)
٢٠٢ ص
(٣٧)
٢٢٢ ص
(٣٨)
٢٣٦ ص
(٣٩)
٢٣٧ ص
(٤٠)
٢٣٩ ص
(٤١)
٢٤٢ ص
(٤٢)
٢٤٣ ص
(٤٣)
٢٤٦ ص
(٤٤)
٢٤٧ ص
(٤٥)
٢٥٥ ص
(٤٦)
٢٥٦ ص
(٤٧)
٢٦٨ ص
(٤٨)
٢٧٠ ص
(٤٩)
٢٧٤ ص
(٥٠)
٣٠٢ ص
(٥١)
٣٠٢ ص
(٥٢)
٣٠٨ ص
(٥٣)
٣١٥ ص
(٥٤)
٣١٩ ص
(٥٥)
٣١٩ ص
(٥٦)
٣٢٠ ص
(٥٧)
٣٢٠ ص
(٥٨)
٣٢١ ص
(٥٩)
٣٢٢ ص
(٦٠)
٣٢٢ ص
(٦١)
٣٢٣ ص
(٦٢)
٣٢٤ ص
(٦٣)
٣٢٥ ص
(٦٤)
٣٣٥ ص
(٦٥)
٣٤٠ ص
(٦٦)
٣٤٣ ص
(٦٧)
٣٤٣ ص
(٦٨)
٣٥٦ ص
(٦٩)
٣٦٤ ص
(٧٠)
٣٦٤ ص
(٧١)
٣٨٣ ص
(٧٢)
٣٨٤ ص
(٧٣)
٣٩١ ص
(٧٤)
٢٩ ص
(٧٥)
٣٠ ص
(٧٦)
٣١ ص
(٧٧)
٣٢ ص
(٧٨)
٣٣ ص
(٧٩)
٣٤ ص
(٨٠)
٣٦ ص
(٨١)
٣٨ ص
(٨٢)
٣٩ ص
(٨٣)
٤١ ص
(٨٤)
٤٢ ص
(٨٥)
٤٥ ص
(٨٦)
٤٧ ص
(٨٧)
٤٨ ص
(٨٨)
٥٣ ص
(٨٩)
٥٣ ص
(٩٠)
٥٩ ص
(٩١)
٦٠ ص
(٩٢)
٦١ ص
(٩٣)
٦١ ص
(٩٤)
٦٣ ص
(٩٥)
٦٤ ص
(٩٦)
٦٨ ص
(٩٧)
٦٩ ص
(٩٨)
٧١ ص
(٩٩)
٧٢ ص
(١٠٠)
٧٤ ص
(١٠١)
٧٦ ص
(١٠٢)
٧٩ ص
(١٠٣)
٨٠ ص
(١٠٤)
٨٣ ص
(١٠٥)
٨٤ ص
(١٠٦)
٨٥ ص
(١٠٧)
٨٨ ص
(١٠٨)
٨٩ ص
(١٠٩)
٩٠ ص
(١١٠)
٩٣ ص
(١١١)
٩٤ ص
(١١٢)
٩٥ ص
(١١٣)
٩٨ ص
(١١٤)
٩٨ ص
(١١٥)
٩٩ ص
(١١٦)
١٠٠ ص
(١١٧)
١٠٤ ص
(١١٨)
١٠٥ ص
(١١٩)
١٠٥ ص
(١٢٠)
١٠٥ ص
(١٢١)
١٠٨ ص
(١٢٢)
١١٣ ص
(١٢٣)
١٢٠ ص
(١٢٤)
١٢٣ ص
(١٢٥)
١٢٦ ص
(١٢٦)
١٣٠ ص
(١٢٧)
١٣٢ ص
(١٢٨)
١٣٥ ص
(١٢٩)
١٤٦ ص
(١٣٠)
١٥١ ص
(١٣١)
١٦١ ص
(١٣٢)
١٦٧ ص
(١٣٣)
١٧١ ص
(١٣٤)
١٨١ ص
(١٣٥)
١٨٢ ص
(١٣٦)
١٨٢ ص
(١٣٧)
١٨٢ ص
(١٣٨)
١٨٣ ص
(١٣٩)
١٨٣ ص
(١٤٠)
١٨٤ ص
(١٤١)
١٨٤ ص
(١٤٢)
١٨٦ ص
(١٤٣)
١٨٧ ص
(١٤٤)
١٨٩ ص
(١٤٥)
١٩١ ص
(١٤٦)
١٩٢ ص
(١٤٧)
١٩٣ ص
(١٤٨)
١٩٥ ص
(١٤٩)
١٩٧ ص
(١٥٠)
١٩٨ ص
(١٥١)
١٩٩ ص
(١٥٢)
٢٠٢ ص
(١٥٣)
٢٠٣ ص
(١٥٤)
٢٠٤ ص
(١٥٥)
٢٠٦ ص
(١٥٦)
٢٠٨ ص
(١٥٧)
٢١٠ ص
(١٥٨)
٢١٣ ص
(١٥٩)
٢١٦ ص
(١٦٠)
٢١٨ ص
(١٦١)
٢١٨ ص
(١٦٢)
٢١٨ ص
(١٦٣)
٢١٨ ص
(١٦٤)
٢١٩ ص
(١٦٥)
٢٢٠ ص
(١٦٦)
٢٢٢ ص
(١٦٧)
٢٢٢ ص
(١٦٨)
٢٢٤ ص
(١٦٩)
٢٢٤ ص
(١٧٠)
٢٢٥ ص
(١٧١)
٢٢٧ ص
(١٧٢)
٢٣١ ص
(١٧٣)
٢٣١ ص
(١٧٤)
٢٣٢ ص
(١٧٥)
٢٣٣ ص
(١٧٦)
٢٣٧ ص
(١٧٧)
٢٣٩ ص
(١٧٨)
٢٤٢ ص
(١٧٩)
٢٤٣ ص
(١٨٠)
٢٤٦ ص
(١٨١)
٢٤٧ ص
(١٨٢)
٢٥٥ ص
(١٨٣)
٢٥٦ ص
(١٨٤)
٢٥٦ ص
(١٨٥)
٢٥٧ ص
(١٨٦)
٢٥٨ ص
(١٨٧)
٢٦١ ص
(١٨٨)
٢٦٣ ص
(١٨٩)
٢٦٥ ص
(١٩٠)
٢٦٦ ص
(١٩١)
٢٦٦ ص
(١٩٢)
٢٦٧ ص
(١٩٣)
٢٦٨ ص
(١٩٤)
٢٧٠ ص
(١٩٥)
٢٧٢ ص
(١٩٦)
٢٧٤ ص
(١٩٧)
٢٧٤ ص
(١٩٨)
٢٧٥ ص
(١٩٩)
٢٧٥ ص
(٢٠٠)
٢٧٩ ص
(٢٠١)
٢٧٩ ص
(٢٠٢)
٢٨٤ ص
(٢٠٣)
٢٨٦ ص
(٢٠٤)
٢٨٧ ص
(٢٠٥)
٣٠٠ ص
(٢٠٦)
٣٠٢ ص
(٢٠٧)
٣٠٣ ص
(٢٠٨)
٣١٢ ص
(٢٠٩)
٣١٩ ص
(٢١٠)
٣٢٠ ص
(٢١١)
٣٢٠ ص
(٢١٢)
٣٢١ ص
(٢١٣)
٣٢٣ ص
(٢١٤)
٣٢٤ ص
(٢١٥)
٣٢٥ ص
(٢١٦)
٣٢٧ ص
(٢١٧)
٣٢٩ ص
(٢١٨)
٣٣٥ ص
(٢١٩)
٣٤٠ ص
(٢٢٠)
٣٤٣ ص
(٢٢١)
٣٤٣ ص
(٢٢٢)
٣٤٣ ص
(٢٢٣)
٣٤٤ ص
(٢٢٤)
٣٥٦ ص
(٢٢٥)
٣٥٧ ص
(٢٢٦)
٣٦٠ ص
(٢٢٧)
٣٦٣ ص
(٢٢٨)
٣٦٤ ص
(٢٢٩)
٣٦٥ ص
(٢٣٠)
٣٦٧ ص
(٢٣١)
٣٦٨ ص
(٢٣٢)
٣٦٩ ص
(٢٣٣)
٣٨٠ ص
(٢٣٤)
٣٨٥ ص
(٢٣٥)
٣٨٦ ص
(٢٣٦)
٣٨٧ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص

السلف الصالح - مركز الأبحاث العقائدية - الصفحة ٢٦٠

بل منهم بعض الباحثين قد تدرّج من مرحلة التشكيك بهذه الحكاية إلى مرحلة الرفض لها برمّتها، بسبب هذا الأمر، ونحن نعلم أنّ هذا الرفض لهذه الحكاية ممّا قد يتألّم له البعض، وخاصة العجزة والمقعدين، إذ هو يفسد عليهم لذّة التمسك بهذه التهمة الجاهزة في درء الخصوم.

قال الدكتور طه حسين في (الفتنة الكبرى): ((أقل ما يدل عليه إعراض المؤرّخين عن السبئية وعن ابن السوداء في حرب صفين أنّ أمر السبئية وصاحبهم ابن السوداء إنّما كان متكلّفاً منحولاً وقد اخترع بآخره، حين كان الجدال بين الشيعة وغيرهم من الفرق الإسلامية، أراد خصوم الشيعة أن يدخلوا في أصول هذا المذهب عنصراً يهودياً، إمعاناً في الكيد لهم والنيل منهم، ولو قد كان أمر ابن السوداء مستنداً إلى أساس من الحقّ والتاريخ الصحيح، لكان من الطبيعي أن يظهر أثره وكيده في هذه الحرب المعقّدة المعضلة الّتي كانت بصفيّن، ولكان من الطبيعي بنوع خاص أن يظهر أثره حين اختلف أصحاب عليّ في أمر الحكومة، ولكان من الطبيعي بنوع خاص أن يظهر أثره في تكوين هذا الحزب الجديد الّذي كان يكره الصلح، وينفر منه، ويكفّر من مال إليه أو شارك فيه. ولكنّا لا نرى لابن السوداء ذكراً في أمر الخوارج، فكيف يمكن تعليل هذا الإهمال؟ أو كيف يمكن أن نعلّل غياب ابن سبأ عن وقعة صفيّن وعن نشأة حزب المحكّمة؟

أمّا أنا فلا أعلّل الأمرين إلا بعلّة واحدة، وهي أنّ ابن السوداء لم يكن إلا وهماً، وإن وُجد بالفعل فلم يكن ذا خطر كالّذي صوّره المؤرّخون، وصوّروا نشاطه أيام عثمان وفي العام الأوّل من خلافة عليّ، وإنّما هو شخص ادّخره خصوم الشيعة للشيعة وحدهم، ولم يدّخروه للخوارج))[١].


[١] الفتنة الكبرى ٢: ٩٨، ٩٩.