ولايت فقيه در حكومت اسلام - حسينى طهرانى، سيد محمد حسين - الصفحة ٢١٠
جماعتى كه بر أساس تقوى و عدالت و طهارت زندگى مىكنند، دنبال مىكنند كه صاحب حقّ را پيدا كنند و حقّ را به او بسپارند. جماعتى كه در سايه إنسانيّت زندگى مىكنند، ضعيف با شمشير بدنبال حقّش نمىرود، بلكه قوىّ مىآيد التماس مىكند و از ضعيف تقاضا مىكند كه: بيا حقّت را از من بگير!
الملك يبقى مع الكفر و لا يبقى مع الظلم
بلى، در آن جامعهاى كه إيمان و إسلام و حقيقت و شهادت حكمفرماست، هر كس به حقّ خود مىرسد؛ و اين جامعه بايد جامعة إنسانيّت و أصالت باشد. و بالاخره روزى خواهد آمد كه حكومت عدل در همه نقاط دنيا گسترده مىشود. يعنى به اينجا مىرسد كه براى گرفتن حقّ، إنسان احتياج به زور و شمشير نداشته و حقّ هر ضعيفى به او خواهد رسيد؛ و لذا در روايت مرسله پيغمبر صلّى الله عليه و آله مىفرمايد:
الْمُلْكُ يَبْقَى مَعَ الْكُفْرِ وَ لَا يَبْقَى مَعَ الظُّلْم
[١] «رياست و سلطنت و ملك و
[١] - آنچه در ذهن خلجان ميكرد آن بود كه: اين روايت از روايات مشهوره و معروفه و مضبوطه در كتب حديث و مجاميع أخبار است، ولى پس از فحص بغير از كتاب« نصيحة الملوك» محمّد غزّالى و« مرصاد العباد» نجم الدّين رازى، در كتابى يافت نشد. توضيح آنكه: بدواً به« المعجم المفهرس لالفاظ الحديث النّبوىّ» مراجعه شد، آنجا يافت نشد؛ پس از آن به« جامع الصّغير» سيوطى و« كنوز الحقآئق» مَناوى كه درباره أحاديث حضرت رسول أكرم صلّى الله عليه و آله و سلّم است مراجعه شد، در آنجا هم نبود؛ سپس به« مُروج الذّهب» از طبع ثانى سنه ١٣٦٧ هجرى قمرى، ج ٢، از ص ٢٩٩ تا ٣٠٣ كه بعضى از كلمات قصار حضرت را آورده است و ميگويد: اين كلمات اختصاص بحضرت دارد و أحدى از أفراد بشر قبلًا به آن لب نگشوده است مراجعه شد، آنجا هم نبود؛ و حتّى به« نهج الفصاحه» أبو القاسم پاينده كه ٣٢٢٧ كلمه، و به« وَهْج الفصاحه» علاء الدّين أعلمى كه ٣٢٢٣ كلمه را به رسول خدا منسوب داشته و بدون سند ذكر كردهاند مراجعه شد، آنجا هم نبود؛ و چون احتمال ميرفت كه: از أمير المؤمنين عليه السّلام باشد، به« نهج البلاغه» باب خُطَب و رسائل و حِكَم آن حضرت مراجعه شد، آنجا هم نبود؛ به آخرين مجلّد از« شرح نهج البلاغه» ابن أبى الحديد كه در پايان شرح خود، هزار كلمه از كلمات قصار حضرت را ذكر كرده است مراجعه شد، آنجا هم نبود؛ به« شرح غُرر و دُرَر» آمدى، و شرح صد كلمه از حضرت أمير المؤمنين عليه السّلام كه جاحِظ انتخاب نموده و كمال الدّين ميثم بحرانى و عبد الوهّاب و رشيد وطواط شرح كردهاند مراجعه شد، آنجا هم نبود؛ به أبواب مناسب كتاب« إحيآء العلوم» مراجعه شد، آنجا هم نبود؛ به أبواب جهاد با نفس و أمر به معروف و نهى از منكر« وسآئل الشّيعة» و« مستدرك الوسآئل» كه قسمت معظمى از كتاب را تشكيل ميدهند، و احتمال ميرفت به مناسبت بيان صفات نفسانيّه و عدل و ظلم و غيرهما در آنجا آمده باشد مراجعه شد، آنجا هم يافت نشد؛ در« سفينة البحار» محدّث قمّى در باب ظلم نيز نبود؛ أمّا چون به خود« بحار الانوار» مجلسىّ( از طبع كمپانى، ج ١٥، كتاب عِشْرت ص ٢٠٨، و از طبع حروفى مطبعه حيدرى، ج ٧٥، ص ٣٣١) مراجعه شد، ملاحظه شد كه: اين عبارت را در خاتمه بيان خود ضمن شرح روايتى آورده است.
روايت اين است: از« كافى» از عدّه، از برقى، از ابن محبوب، از إسحق بن عمّار، از حضرت صادق عليه السّلام، قَالَ:
\iُ إنَّ اللَهَ عَزّ وَ جَلَّ أَوْحَى إلَى نَبِىٍّ مِنْ أَنْبِيَآئِهِ فِى مَمْلَكَةِ جَبَّارٍ مِنَ الْجَبَّارِينَ: أَنِ ائْتِ هَذَا الْجَبَّارَ فَقُلْ لَهُ: إنِّى لَمْ أَسْتَعْمِلْكَ عَلَى سَفْكِ الدِّمَآء وَ اتِّخَاذِ الامْوَالِ، وَ إنَّمَا اسْتَعْمَلْتُكَ لِتَكُفَّ عَنِّى أَصْوَاتَ الْمَظْلُومِينَ؛ فَإنِّى لَنْ أَدَعَ ظُلَامَتَهُمْ وَ إنْ كَانوُا كُفَّارًا.\E
و شرحش اينست: بَيانٌ: الظُّلامَةُ بِالضَّمِّ ما تَطْلُبُهُ عِنْدَ الظّالِمِ؛ وَ هُوَ اسْمُ ما اخِذَ مِنْكَ. وَ فيهِ دَلالَةٌ عَلَى أنَّ سَلْطَنَةَ الْجَبَّارِيْنَ أيْضًا بِتَقْديرِهِ تَعالَى حَيْثُ مَكَّنَهُمْ مِنْها، وَ هَيَّأَ لَهُمْ أسْبابَها. وَ لا يُنافى ذَلِكَ كَوْنُهُمْ مُعاقَبينَ عَلَى أفْعالِهِمْ، لِانَّهُمْ غَيْرُ مَجْبورينَ عَلَيْها؛ مَعَ أَنّهُ يَظهَرُ مِنَ الاخْبارِ أنَّهُ كانَ فى الزَّمَنِ السَّابِقِ السَّلْطَنَةُ الْحَقَّةُ لِغَيْرِ الانْبِيآءِ وَ الاوْصْيآءِ أيْضًا؛ لَكِنَّهُمْ كانوا مَأْمورينَ بِأَنْ يُطِيعُوا الانْبِيآءَ فيما يَأْمُرونَهُمْ بِهِ. وَ قَوْلُهُ: فَإنِّى لَنْ أَدَعَ ظُلامَتَهُمْ، تَهْديدٌ لِلْجَبّارِ بِزَوالِ مُلْكِهِ؛ فَإنَّ الْمُلْكَ يَبْقَى مَعَ الْكُفْرِ وَ لَا يَبْقَى مَعَ الظُّلْمِ.
از اينجا چه بسا به ذهن خطور مىكرد كه شايد اين عبارت، عبارت خود مجلسى است كه در مقام استدلال و برهان بر گفتار خودش إنشاء نموده است، وليكن با پى گيرى و فحص بيشترى كه توسّط بعضى از أحبّه و أعزّه دوستان انجام گرفت معلوم شد در كتاب« نصيحه الملوك» غزّالىّ، باب أوّل( كه در عدل و سياست و سيرت ملوك و ذكر پادشاهان پيشين و تاريخ هر يكى از آنهاست) ص ٨٢ از طبع چهارم كه به تصحيح استاد علّامه جلال الدّين همائى صورت پذيرفته است، وجود دارد. عبارت غزّالى چنين است:
و سلطان به حقيقت آنستكه عدل كند در ميان بندگان او، و جور و فساد نكند كه سلطان جائر شوم بُوَد و بقاء نبُودَش؛ زيرا كه پيامبر صلّى الله عليه گفت:
\iُ الْمُلْكُ يَبْقَى مَعَ الْكُفْرِ وَ لَا يَبْقَى مَعَ الظُّلْمِ.\E
بعد از اطّلاع يافتن بر وجود روايت در كتاب« نصيحه الملوك» با فحص مجدّدى كه بعمل آمد، اين روايت در كتاب« مرصاد العباد» رازى، طبع بنگاه ترجمه و نشر كتاب، سنه ١٣٥٢، باب چهارم، فصل دوّم، ص ٤٣٦ بدست آمد. روايت در تعليقهاى است كه ذيل اين عبارت از متن« خواجه عليه السّلام چنين فرمود كه: الْعَدْلُ وَ الْمُلْكُ تَوْأَمَانِ.» آمده و چنين است: جاى ديگر فرمود:
\iُ الْمُلْكُ يَبْقَى مَعَ الْكُفْرِ وَ لَا يَبْقَى مَعَ الظُّلْم\E
. و همچنين در باب پنجم، فصل سيّم، ص ٤٦٦( كه در بيان سلوك وزراء و أصحاب قلم و نوّاب است) مىگويد: و خواجه عليه السّلام از اينجا فرمود:
\iُ الْمُلْكُ يَبْقَى مَعَ الْكُفْرِ وَ لَا يَبْقَى مَعَ الظُّلْمِ.\E
از كسانيكه تصوّر نمودهاند اين روايت از إنشائات علّامه مجلسى است، عالم معاصر لبنانى، مفخر شيعه، با زحمات أرزنده و تأليفات ممتّعه و تصنيفات نفيسه خود، شيخ محمّد جواد مغنيه قدّس الله سرّه مىباشد كه در كتاب« الشّيعة فى الميزان» طبع أوّل دار التّعاريف للمطبوعات بيروت، ص ٣٩٩ در تحت عنوان: نَحْنُ أعْدآءُ الظُّلْم، چنين گويد:
\iُ الْمُلْكُ يَبْقَى مَعَ الْكُفْرِ وَ لَا يَبْقَى مَعَ الظُّلْمِ\E
. نَطَقَ بِهَذِهِ الْحِكْمَةِ الْعلّامَةُ الْمَجْلِسِىُّ فى كِتابِهِ« بحارُ الانوارِ» وَ هُوَ أحَدُ أَئِمَّةِ الدِّينِ الإسلامىّ.
آنگاه براى إثبات اين قانون، يعنى بقاء مُلك و حكومت با كفر و عدم بقاء آن با ظلم، از شواهد تاريخ استفاده نموده است؛ و ملك فاروق را شاهد آورده است كه در عين آنكه مسلمان بود، و پدر و مادرش مسلمان بودند، و از تبار ملوك و امراء بودند، در مساجد براى نماز حضور مىيافت؛ و در ماه مبارك رمضان براى روزه داران سفرههاى إفطاريّه مىگسترد، و آيات قرآن را استماع مىنمود؛ معذلك چون حكومتش بر أساس وثوق و إتّكاء به ملّت نبود، از هم پاشيد؛ و اينك أثرى از آن باقى نيست.