همة مسلمين باستثناء عدّه‌اى از منافقين كه هر يك از آنها در مقام سرپيچى عذرى آوردند (و خداوند شرح حال آنانرا بتفصيل در سوره «توبه» بيان مى‌فرمايد) در آن نبرد شركت جستند، مگر سه نفر از مسلمين كه آنها از منافقين نبودند ولى از آن غزوه تخلّف ورزيدند، كه عبارت بودند از: كَعْب بن مالِك، مُرَارَه بن ربيع و هِلال بن امَيَّة كه اين آيه درباره آنها نازل شد[١].:

وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذا ضاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ وَ ضاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ‌[٢].

داستان آنها مفصّل است؛ مجملًا اينكه: أهل مدينه آنها را ديگر به خود راه ندادند، از مصاحبت با آنان دريغ نمودند و با آنها تكلّم نكردند؛ و آنها هم منزوى و منعزل گرديده حتّى مشرف بمرگ شدند؛ و نزديك بود كه از غصّه دِق كنند و هلاك شوند. تا اينكه توبه نمودند و خداوند توبه آنها را يكى پس از ديگرى پذيرفت. و از اينجهت كه ما در مقام بحث از آيه من جميع الجهات نيستيم، به همين إشاره اكتفاء كرديم.

شاهد در اينست كه: در غزوة تبوك، همه أهل مدينه مأمور به شركت در جنگ بودند كه از جمله آنها معلّمين قرآن و أحكام بودند، و پيامبر آنانرا مأمور نموده بود تا به أفرادى كه در مدينه بودند و يا از سائر قُرى و قَصَبات به مدينه مى‌آمدند و إسلام اختيار مى‌نمودند، قرآن و أحكام بياموزند، تا آنان با تعليمات إسلامى آشنا شده، به ديار خود باز گردند.

اين أفراد مأمور بودند تمامى قرآن را- غير از آياتى كه در غزوة تبوك نازل‌

[١] -« مغازى واقدى» ج ٣، ص ١٠٧٣ و ص ١٠٧٥

[٢] - آيه ١١٨، از سوره ٩: التّوبة