او جلوگيرى كنند. حتّى بعضى از جامعه‌ها بيشتر از مقدارى كه براى حفظ داخل مى‌كوشند، براى دفع دشمن خارجى و بيم از آسيب او در تلاشند، و از مصارف داخل خود، براى آن مايه مى‌گذارند.

بزرگان هميشه در اين قسمت از حكمت عملىّ (سياست مُدُن) هر دو مورد را مُراعات مى‌كردند؛ هم در قسمت جلب منافعى كه راجع به داخل مجتمع و محيط است، و هم در قسمت دفع مَضارّ نسبت به دشمنان خارجى تا اينكه احتمالًا بر اين مجتمع وارد نشوند.

و اين مسأله دفاع از خارج، بسيار مهمّ است؛ و در إسلام بعنوان حفظ بيضه إسلام، معروف است؛ و مى‌گويند: بيضه إسلام از همه چيز، أهمّيّتش بيشتر است. حفظ بيضه إسلام، يعنى حفظ مجتمع إسلام و حكومت إسلام و سياست إسلام و إسلاميّتى كه إسلام بر او قائم است از گزند دشمنان؛ كه از همه چيز واجب‌تر و لازم‌تر و مهمتر است؛ و در سائر جوامع هم، از آن تعبير به وطن شناسى مى‌كنند.

در عبارت شريفه: مَجَارِىَ الامُورِ وَ الاحْكَامِ، إشاره به همين معنى شده است. يعنى آن امور و أحكامى كه با آنها بيضه إسلام از گزند دشمن حفظ مى‌شود. و چنانچه تمام اين أحكام و امور بر أساس مسير خود بدست علماء بالله و أمينانِ بر حلال و حرام او قرار گيرد، إسلام پايدار خواهد ماند؛ و إلّا اگر بيضه إسلام شكسته شود، وحدتِ مسلمين از بين رفته، و دين آسيب ديده از بين مى‌رود.

گفتار شهيد ثانى در علماء بالله و بأمر الله‌

اينك براى توضيح اين روايت شريف، مطلبى را كه شهيد ثانى در كتاب «مُنية المُريد» آورده است، بيان مى‌كنيم و سپس آن را شرح مى‌دهيم:

ايشان- البتّه نه به مناسبت شرح اين روايت، بلكه در مطلب مستقلّى كه دارد- مى‌فرمايد: مرجع جميع علوم به دو أمر است: أوّل: علم معامله، دوّم: علم معرفت. (و شايد هم منظورشان از علم معامله و علم معرفت همان‌