ترتيب موقعيت سياسى مغرب مى‌رفت تا به‌طور كامل از اختيار عباسيان خارج شود، از اين‌رو هارون خليفه وقت در سال ١٧٠ ق، ابراهيم بن اغلب را به امارت قيروان گمارد تا به اوضاع منطقه سامان دهد و از گسترش نفوذ و قدرت معارضان دولت عباسى جلوگيرى كند و در سال ١٨٤ ق، حكومت تمامى افريقيه به او سپرده شد. ابراهيم بن اغلب پس از چندى با بسط قدرت خود اعلام استقلال كرد و دولت جديدى در شمال آفريقا تشكيل داد و با اين حال روابط دوستانه‌اى با خليفه داشت. اين روابط دوستانه را اميران اغلبى تا پايان حكومت خويش كم‌وبيش حفظ كردند. به زودى اغلبيان به صورت نيروى برتر در شمال آفريقا درآمدند.

آن‌ها با چند دولت خارجى مذهب، كه در نواحى جنوب‌تر امارت داشتند، و با دولت شيعى- زيدى ادريسيان در مغرب اقصى (مراكش كنونى) هم‌جوار بودند و بر سر تصاحب قدرت مطلق در ناحيه، با آن‌ها به‌ويژه با ادريسيان نزاع و درگيرى دائمى داشتند. اغلبيان در نيمه نخست حكومتشان، فعاليت بسيارى در جهت جلوگيرى از نفوذ و بسط قدرت شيعيان به خصوص زيديان، در منطقه داشتند و از نيمه قرن سوم به بعد، يعنى در دوره غيبت صغرى دولت اغلبيان، دوران افول خود را سپرى مى‌كرد. در اين زمان فعاليت اسماعيليان در افريقيه شدت يافت و در نهايت در سال ٢٩٦ ق با قيام داعيان اسماعيلى و تشكيل دولت فاطميان، حكومت اغلبيان برچيده شد.[١]

طولونيان در مصر (٢٥٤- ٢٩٢ ق)

طولونيان، خاندان ترك‌نژادى بودند كه اولين دولت مستقل اسلامى را در مصر تأسيس كردند. احمد بن طولون اولين حاكم اين دولت چندى به‌عنوان نائب الحكومه و سپس حاكم مصر معين گرديد (حدود ٢٦٠ ق). او در همين زمان با

[١] - ر ك: همان، ج ٦، ص ١٨٤