محله كرخ، معروف‌ترين محلّه شيعه‌نشين بغداد مركز و پايگاه اصلى آنان به شمار مى‌رفت و تعداد زيادى از شيعيان در آن سكونت داشتند و كرخ كه محله‌اى قديمى و پيش از احداث شهر نيز ناحيه‌اى مسكونى محسوب مى‌شد[١]، در سمت غربى دجله واقع و از محله‌هاى ديگر آبادتر و محل سكناى بازرگانان و ثروتمندان بود.[٢] در آغاز غيبت صغرى و پس از رحلت امام عسكرى عليه السّلام، عثمان بن سعيد عمرى وكيل آن حضرت و نائب خاص امام دوازدهم (عج)، پس از مهاجرت به بغداد در اين محله سكونت گزيد.[٣] محله كرخ در قرن چهارم هجرى مركز اصلى شيعيان براى اجراى مراسم دينى، مثل عيد غدير يا عزادارى عاشورا، و محل زد و خوردهاى آنان با سنيان بود. افزون بر كرخ، محلات ديگرى هم به شيعيان اختصاص داشت؛ محله باب الطاق، يكى از همين محله‌هاى مشهور است.[٤] باتوجه به توضيحاتى كه ابن جوزى درباره درگيرى‌هاى شيعيان و سنيان در بغداد ارائه داده، مى‌توان برخى محلات ديگر شيعه‌نشين را هم نام برد. از جمله در همان غرب بغداد، محله نهر الطابق، و در شرق بغداد محله‌هاى سوق السلاح، سوق يحيى، قلايين، ثلاثاء، الساكفه و درب سليمان است.[٥]

از ديگر محلات شيعه‌نشين، براثا، قريه‌اى معروف از پيش از اسلام بود و پس از بناى شهر، ضميمه آن شد. شهرت عمده آن، به دليل وجود مسجدى است كه گفته شده حضرت على عليه السّلام در نزديكى آن بقعه‌اى ساخت يا در آن محل نماز خواند؛[٦] از اين‌رو محله براثا مورد توجه و محل سكونت شيعيان گرديد. ابو الفرج‌

[١] - ر. ك: بغدادى، همان، ص ٧٩.

[٢] - اصطخرى، المسالك و الممالك، ص ٨٣ و ابن حوقل، صورة الارض، ص ٢١٦.

[٣] - ر. ك: جاسم حسين، همان، ص ١٤٩.

[٤] - جعفريان، جغرافياى انسانى شيعه، ص ٥٤.

[٥] - ابن جوزى، همان، ج ١٣، ص ٥٦، ٦٥ و ... و موسوى، همان، ص ٣٥.

[٦] - بغدادى، همان، ص ٩٠ و ياقوت حموى، معجم البلدان، ج ١، ص ٥٣٢.