در هر شهر، باتوجه به شرايط سياسى و اجتماعى و مذهبى آن، شيعيان فعاليت‌هاى علمى و آموزشى خود را دنبال مى‌كردند، اما در برخى شهرها كه جمعيت شيعيان فزون‌تر و قابل‌ملاحظه بود و عالمان و دانشمندان بيشترى حضور داشتند، اين فعاليت‌ها رونق چشمگيرى مى‌يافت و شهرهاى مذكور به‌عنوان مراكز (حوزه‌هاى) علمى و آموزشى شيعيان محسوب مى‌شدند. اين حوزه‌ها به نوبه خود و بسته به‌نحوه فعاليت‌هاى علمى و كيفيت و كميت آن‌ها، از درجات اهميت مختلفى برخوردار بودند كه مهم‌ترين آن‌ها در عصر غيبت صغرى به شرح زيرند:

كوفه‌

كوفه اولين شهر بود كه تمايلات شيعى به‌طور گسترده در آن بروز و ظهور يافت؛ اما تشيّعى كه در ابتداى امر در اين شهر شكل گرفت، بيشتر جنبه سياسى داشت تا اعتقادى و علمى، از اين‌رو به زودى اين شهر به مركزى براى قيام‌هاى شيعى و حركت‌هاى ضد اموى تبديل گرديد. از آغاز قرن دوم هجرى، نوعى حركت فرهنگى در اين شهر آغاز شد. شيعيان مراودات گسترده‌اى با ائمه عليهم السّلام برقرار كردند و با گذشت اندك زمانى جوّ علمى بر اين شهر حاكم گشت. اين تحول در زمان امام باقر عليه السّلام و امام صادق عليه السّلام به وجود آمد. بسيارى از شاگردان اين‌دو

[١] - تبريزى، روضات الجنات، ج ٢، ص ٢٥٩.