تاريخى و يا ... نوشته مى‌شد. از اين قبيل كتاب‌ها مى‌توان به انبوه تأليفات فقهى كه تحت عناوين كتاب الصلاة، كتاب الصوم، كتاب الحج و ... و يا كتاب‌هاى تاريخى مانند مقتل‌ها و تاريخ جنگ‌ها اشاره كرد و به همين‌گونه در كليه موضوعات، كتاب‌هايى از اين قبيل تأليف مى‌گرديد. نگارش به اين شيوه در عصر غيبت نيز رايج بود و بخش عمده كتاب‌هايى كه نوشته شد به اين شيوه بود؛ اما تأليفات مجموعه‌اى پس از اين به نحو چشمگيرى فزونى يافت. در اين شيوه برخلاف شيوه تك‌نگارى، مطالب كتاب فقط درباره يك موضوع خاص فقهى يا يك رويداد تاريخى و به‌طور خلاصه يك بحث خاص جزئى نبود، بلكه در قالب يك عنوان و موضوع كلّى، به طرح مباحث گوناگونى مى‌پرداخت. نخستين كتاب‌هايى كه به اين شيوه در اين عصر نوشته شد، موسوعه‌هاى فقهى بودند. از اولين اين آثار بايد كتاب الرحمه سعد بن عبد الله اشعرى را نام برد.[١] بزرگ‌ترين و جامع‌ترين موسوعه‌هاى فقهى كه در اين عصر نگارش يافت، كتاب‌هاى ابن جنيد بغدادى بود. وى دو موسوعه بزرگ فقهى داشت كه نخستين آن‌ها به نام تهذيب الشيعة لاحكام الشريعه در حدود ٢٠ جلد و شامل كليه ابواب فقهى و براساس ترتيب فقها مرتب شده بود و كتاب ديگر او المختصر الاحمدى للفقه المحمدى نيز در ابواب فقهى بود.[٢]

همزمان با موسوعه‌هاى فقهى، كتاب‌هاى موسوعه‌اى ديگرى نيز نوشته شد كه موضوع آن‌ها فقط احكام و فقه نبود، بلكه مباحثى در اعتقادات، تاريخ، آداب و سنن و ... و گاه مباحث كلامى را دربر مى‌گرفت. اين مجموعه‌هاى حديثى، تحت عناوين كلى الجامع يا النوادر و يا با نام‌هاى خاص ديگر نگارش مى‌يافتند. از اين قبيل مى‌توان به كتاب‌هاى نوادر الحكمه محمد بن احمد بن يحيى قمى و الكافى اشاره كرد.

[١] - نجاشى، رجال، ص ٢٢٠ و طوسى، الفهرست، ص ٢١٥.

[٢] - نجاشى، همان، ص ٣٠٧ و طوسى، همان، ص ٢٠٩. او در سال ٣٨١ ق درگذشت.