روايات امام باقر عليه السّلام را نيز بدان افزوده و هم‌چنين روايات ديگرى را كه مربوط به تفسير آيات مذكور بوده، ذكر كرده است.[١] به‌هرحال اين تفسير از آثار ارزنده عالم تشيع مى‌باشد كه پايه بسيارى از تفاسير بعدى شيعيان قرار گرفت و بسيارى از علوم اهل بيت در آن گردآمده است. على بن ابراهيم تا سال ٣٠٧ ق در قيد حيات بود.[٢]

حسن بن موسى نوبختى (م ٣٠٠- ٣١٠ ق)

حسن بن موسى، دانشمند و متكلم بزرگ شيعى اواخر قرن سوم و از چهره‌هاى شاخص مكتب بغداد است. وى از خاندان معروف نوبختى و خواهر زاده ابو سهل، اسماعيل نوبختى بود. در كتب رجالى او را به‌عنوان متكلمى موثق، كه داراى اعتقادى نيكوست، ستوده‌اند.[٣] وى شخصيت ممتازى در بين متكلمان شيعه داشت و برخى او را سرآمد معاصرانش دانسته‌اند. حسن بن موسى در بغداد، مجالس بحث و مناظره علمى با ساير متكلمان غيرشيعى و غيرامامى برپا مى‌كرد و با گروهى از مترجمان و ناقلان كتاب‌هاى فلسفه و حكمت ايران و يونان چون ابو عيسى دمشقى، اسحاق بن حنين، ثابت بن قرّه و ديگران، مراوده علمى داشت و اينان به نزد او آمد و شد مى‌نمودند.[٤] نوبختى با اساتيد علم كلام، چون ابو الاحوص، داود بن اسد بصرى، ابو سهل اسماعيل نوبختى، ابن راوندى و ابن قبه رازى هم‌عصر بود و از برخى از ايشان، چون ابو سهل كسب علم مى‌كرد.[٥]

حسن بن موسى تأليفات متعددى در ابواب مختلف كلامى و آثارى هم در مباحث طبيعيات و فلسفه و نجوم داشت. وى چندين كتاب نيز در موضوع امامت‌

[١] - ر. ك: قمى، على بن ابراهيم، التفسير.

[٢] - دوانى، مفاخر اسلام، ج ٢، ص ٢٣١.

[٣] - طوسى، رجال، ص ٤٦٢.

[٤] - همو، الفهرست، ص ١٢١ و نجاشى، همان، ص ٦٣.

[٥] - اقبال، خاندان نوبختى، ص ١٢٦.