اصحاب امام صادق عليه السّلام اشاره كرد. هم‌چنين مساجد ديگرى توسط اصحاب ائمه عليهم السّلام در كوفه احداث شده بودند، مانند مسجد حسين بن شدّاد جعفى، از اصحاب امام صادق عليه السّلام كه در سال ٢٠٣ ق درگذشت.[١] و مسجد جعفر بن بشير بجلى (م ٢٠٨ ق)، از اصحاب امام رضا عليه السّلام كه تأليفات بسيارى در ابواب فقهى داشت. اين مسجد محل آمدوشد بسيارى از بزرگان و عالمان شيعه بود كه به كوفه مى‌آمدند.[٢] از ديگر مساجد شيعيان در كوفه، مسجد سمال، منسوب به آل ابى سمال از خاندان‌هاى علمى و بنام شهر است كه در ارتباط با امام رضا عليه السّلام بودند.[٣] محمد بن حسن بن صالح همدانى نيز مسجدى در كوفه داشت. او از عالمان و متكلمان ممتاز عصر خود به شمار مى‌رفت كه در سال ١٦٨ ق درگذشت. وى زيدى مذهب و صاحب تأليفاتى چند بود.[٤] اين مساجد اغلب در عصر غيبت صغرى داير بودند و مى‌توان حدس زد كه حلقه‌هاى درسى و جلسات روايت و املاى علماى شيعه در آن‌ها برگزار مى‌شد. آل اعين از خاندان‌هاى بنام شيعه در كوفه نيز در محلات خاص خود مساجدى داشتند كه مركز فعاليت‌هاى علمى و آموزشى بود.[٥]

قم‌

قم نخستين شهر در ايران بود كه با مهاجرت گروهى از شيعيان كوفه به آن‌جا، پذيراى مذهب تشيع شد. شيعيان قم از همان آغاز، ارتباط نزديكى با ائمه عليهم السّلام داشتند و نام بسيارى از ايشان در زمره راويان، محدثان و اصحاب ائمه عليهم السّلام ذكر شده است. با گسترش تشيع در قم و افزايش ارتباط علماى آن ديار با ائمه، اين‌

[١] - همان، ص ٤٣٥.

[٢] - همان.

[٣] - همان، ص ٤٣٦.

[٤] - همان، ص ٤٣٧.

[٥] - ر. ك: ابو غالب زرارى، همان، ص ١٢٧.