علمى داشت؛ ولى گاه برخى تأليفات به سبب ويژگى‌هاى خاص مورد استقبال زياد و رواج عمومى قرار مى‌گرفت و به زودى انتشار پيدا مى‌كرد چنان‌كه كتاب فقهى ابن ابى عقيل، به نام المستمسك بحبل آل الرسول، چنان شهرت و آوازه‌اى يافته بود كه حج‌گزاران خراسانى در راه بازگشت خود از عراق، اين كتاب را خريده به شهر خود مى‌بردند.[١]

دانشمندان و انديشمندان‌

بدون‌شك يكى از شاخص‌هاى اساسى و معتبر، در سنجش وضعيت علمى هر عصرى وجود دانشمندان و انديشمندان آن دوران تلقى مى‌گردد. شمار مردان اهل علم در هردورانى حاكى از كميت فعاليت‌هاى علمى و گسترش و توسعه انسانى آن است، همان‌گونه كه شمار مراكز علمى و نهادهاى آموزشى بيانگر توسعه و رشد جغرافيايى و مكانى آن مى‌باشد و آثار علمى و عالمانه خلق‌شده توسط اين عالمان كاشف از كيفيت و ماهيت حوزه علم و دانش و خردورزى در عصر مورد نظر است. باتوجه به اين امر، پس از بررسى كوتاهى كه درباره مراكز عمده فعاليت‌هاى علمى شيعيان در عصر غيبت و چگونگى عملكرد آن‌ها داشتيم، اينك به اجمال به برخى از نام‌آورترين عالمان، فقيهان و محدثانى كه در اين عصر مى‌زيستند، براى شناخت و آگاهى كلى از وضعيت عصر غيبت مى‌پردازيم، چنان‌كه در ابواب قبلى نام دسته‌اى از محدثان، فقيهان و نويسندگانى كه سهمى در تكوين و پيشبرد حيات فرهنگى تشيع داشتند، به تناسب بحث، به ميان آمد.

بسيارى از اين عالمان كسانى بودند كه در دهه‌هاى ميانى قرن سوم هجرى مى‌زيستند و دوران حضور ائمه عليهم السّلام را درك كرده و از محضر ايشان كسب علم‌

[١] - نجاشى، همان، ص ٣٥.