متكلمان شيعه را تشكيل مى‌دادند عبارتند از: هشام بن حكم، هشام بن سالم، مؤمن طاق، محمد بن نعمان و على بن اسماعيل، كه غالبا اهل كوفه بودند. بدين ترتيب شهر كوفه كه پايگاه مهم شيعيان محسوب مى‌گرديد، مركز اصلى كلام شيعه شد.

جوّ مذهبى ناهمگون شهر كوفه و حضور نحله‌ها و فرقه‌هاى مختلف شيعى و غيرشيعى، كه ناخواسته موجب تضارب آراء و انديشه‌هاى پيروان آن‌ها مى‌گرديد و عالمان شيعى را وامى‌داشت تا در مقابل پاسخ‌گويى به اقوال و شبهات آنان برآيند، سبب شد تا كلام شيعه در اين شهر به رشد و بالندگى برسد. جبهه مقابل متكلمان شيعه كوفى، معتزليان بصره بودند كه از عالمان بزرگ آن‌ها مى‌توان به عمرو بن عبيد بصرى (م ١٤٤ ق) و عمرو بن بحر جاحظ (م ٢٥٥ ق) و ابو جعفر عبيد الله اسكافى (م ٢٤١ ق) اشاره كرد. هم‌چنين اسماعيليان و زيديان كه گرايش‌هاى قوى كلامى و اعتزالى داشتند، در نقطه مقابل متكلمان شيعه قرار مى‌گرفتند كه غالبا مناظراتى ميان آنان برپا مى‌شد.

بدون‌شك در شكل‌گيرى مكتب كلامى فوق و تكوين آن در عصر غيبت، برخورد نظرات كلامى معتزليان و آراى فرقه‌ها و نحله‌هاى مختلف اسلامى و غير اسلامى سهم بسزايى داشت و عالمان شيعه ناگزير بودند براى پاسخگويى به حملات و شبهات مخالفان، كه در اين عصر گرايش‌هاى كلامى و اعتزالى داشتند، به شيوه و روش خود آن‌ها متوسل شوند؛ اما بايد توجه كرد كه اين امر دليل بر وامگيرى و تأثيرپذيرى كلام شيعى و متكلمان شيعه از مكتب اعتزال، چنان‌كه بسيارى از انديشمندان غربى و نيز برخى از مسلمانان باور دارند، نيست و در حقيقت مبانى كلامى شيعه، تفاوت‌هاى اساسى با كلام معتزله داشته است.

عصر غيبت صغرى، دوران ظهور طبقه دوم متكلمان شيعه به شمار مى‌رود.

شهر كوفه همچنان مكتب كلامى خود را حفظ كرده بود؛ اما با موقعيت علمى ممتاز