سياسى محدودى بودند، ديگر فرقه‌هاى شيعى، به‌خصوص زيديه و اسماعيليه، در عرصه‌هاى سياسى، فعاليت‌هاى گسترده‌اى داشتند كه وجود دولت‌هاى مستقل در نقاط مختلف بلاد اسلامى و نهضت‌ها، و تحركات متعدد سياسى در اطراف و اكناف قلمرو عباسيان مهم‌ترين جلوه‌هاى آن‌ها بود. امارت‌هاى خودمختار زيدى، از اولين دولت‌هاى مستقلى بودند كه در جهان اسلام شكل گرفتند و در عصر غيبت صغرى نيز شاهد برپايى چند دولت و امارت زيدى هستيم. تأسيس اولين دولت مستقل اسماعيلى مذهب را بايد بزرگ‌ترين رويداد سياسى جهان اسلام در اين عصر تلقى كرد كه با جدا ساختن بخش وسيعى از قلمرو حكومت عباسى، كيان دولت بنى عباسى را مورد تهديد قرار داد. اگرچه بحث از تاريخ ديگر طوايف شيعى، خارج از موضوع اين مقال است، ليكن به جهت تأثيرات بسيار و مهمى كه فعاليت‌هاى سياسى صاحبان اين فرق بر جامعه شيعه امامى و تحولات درونى و برونى آن گذاشته‌اند، در اين فصل به اختصار به گوشه‌اى از وضعيت سياسى آن‌ها، يعنى زيديه و اسماعيليه و دولت‌هايشان، در كنار بررسى وضعيت سياسى شيعيان امامى اشاره مى‌شود.

دولت‌هاى مستقل شيعى‌

در عصر غيبت صغرى، دولت‌هاى شيعه مذهب كوچك و بزرگ در بلاد مختلف اسلامى وجود داشتند. شمارى از اين دولت‌ها پيش از غيبت پديد آمده بودند و تا اين دوران به حيات خود ادامه دادند. برخى در همين دوران روبه افول نهاده جاى خود را به قدرت‌هاى برتر جديد دادند و برخى تا دهه‌هاى نخست غيبت كبرى نيز حكمرانى داشتند. شمار چندى از اين دولت‌ها نيز در همين عصر پاگرفته و تكوين يافتند و نخستين مراحل پيدايش خود را در اين سال‌ها طى كردند. وجود حكومت‌هاى مذكور در نواحى مختلف جهان اسلام سبب گسترش تشيع و نشر فرهنگ و آموزه‌هاى آن مى‌گرديد و مردمان اين نواحى را هرچه‌