اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى - حسين زاده شانه چى، حسن - الصفحة ١٩٢
آنگاه از نزد جعفر بيرون آمدند. و بهطور مخفيانهاى كه با امام دوازدهم (عج)، كه توسط خادم آن حضرت راهنمايى شدند، ديدار كردند و پس از شنيدن نشانهها و علامات اموال و كيفيت و كميت آنها، اموال را به آن حضرت تحويل دادند.[١]
ابو الاديان كه مدتى خادم امام يازدهم عليه السّلام و مسئول رسانيدن نامهها و جواب نامههاى آن حضرت به شهرهاى ديگر بود، چنين ماجرايى را درباره نامههاى شيعيان، كه پس از وفات امام عسكرى عليه السّلام از مدائن به سامرا آورده بود، نقل كرده است.[٢] كلينى نيز ماجرايى مشابه را براى يكى از شيعيان مصر كه به عراق آمده بود، ذكر مىنمايد.[٣] اين شيوهاى معمول و شناخته شده نزد شيعيان محسوب مىشد كه بدين طريق مىتوانستند به حقيقت امر در مسأله امامت پى ببرند. با اين حال همچنان گاه اين مسأله بر دستهاى پوشيده مىماند و موجب پيدايش فرقههاى انحرافى، كه البته امرى بىسابقه در تاريخ شيعه نبود، مىشد.
پيدايش فرقههاى جديد شيعى از زمان امام سجاد عليه السّلام آغاز شده بود؛ پس از شهادت امام صادق عليه السّلام، فرقههاى متعددى پديد آمدند كه اسماعيليه و فطحيه مهمترين آنها بودند و واقفيه نيز پس از شهادت امام كاظم عليه السّلام ظهور كردند، همچنين فرقههاى ديگرى در طول زمان و در حيات ائمه عليهم السّلام شكل گرفتند، كه البته حضور ائمه عليهم السّلام در متن جامعه، مانع از گسترش اين انحرافات مىشد و بهزودى آنها را خنثى مىساخت؛ ولى شرايط خاص پيشآمده در زمان شهادت امام عسكرى عليه السّلام و عدم حضور آشكار امام عليه السّلام در جامعه، زمينه را براى بروز انحرافات فرقهاى مساعدتر مىنمود؛ بهطورى كه در آغاز غيبت صغرى اختلافاتى درباره مسأله امامت پديد آمد كه منجر به پيدايش فرقههاى جديدى
[١] - صدوق، كمال الدين، ص ٤٧٨.
[٢] - همان، ص ٤٧٧.
[٣] - كلينى، همان، ج ٢، ص ٤٦٢.