اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى - حسين زاده شانه چى، حسن - الصفحة ٢٩٧
على بن ابراهيم قمى (زنده تا ٣٠٧ ق)
وى از عالمان برجسته مكتب قم، و محدث، مفسر و فقيهى نامآور بود. برخى او را از اصحاب امام هادى عليه السّلام دانستهاند.[١] علماى شيعه وى را توثيق نموده و به او اعتماد داشتند. و محدثان و فقيهان بزرگى چون ابن الوليد و ابن بابويه از او روايت كرده و شيخ صدوق و شيخ مفيد نيز از طريق آنها روايات او را نقل نمودهاند.[٢] كلينى نيز در كتاب كافى روايات بسيارى از او آورده است. مجموع روايات او بالغ بر ٧١٤٠ حديث مىشود كه قسمت عمده آنها، يعنى ٦٢١٤ حديث را از پدرش ابراهيم بن هاشم روايت كرده است.[٣] از آثار مكتوب على بن ابراهيم در كتب رجال، ١٥ كتاب نام برده شده كه مهمترين آنها عبارتند: از قرب الاسناد، كتاب مناقب، كتاب اختيار القرآن، التفسير، كتاب مغازى و كتاب الناسخ و المنسوخ.[٤] از اين ميان، تنها تفسير قرآن منسوب به او به دست ما رسيده كه تفسير كل قرآن مىباشد.
تفسير على بن ابراهيم قمى، يكى از مصادر تأليفات علماى شيعه بوده است و عالمان شيعه در تدوين كتابهاى خود از آن بهره بسيار بردهاند.[٥] على بن ابراهيم در مقدمه تفسير خود، پارهاى از روايات را از امام صادق عليه السّلام، به نقل از امير المومنين عليه السّلام، در بيان انواع علوم قرآن نقل كرده كه نعمانى، شاگرد كلينى نيز همه آنها را در اول تفسير خود ذكر نموده است. على بن ابراهيم در تفسير آيات، فقط به ذكر روايات امام صادق عليه السّلام بسنده كرده، ولى پس از وى شاگرد او، كه راوى اين كتاب بوده، يعنى عباس بن محمد علوى از نوادگان امام هفتم عليه السّلام، پارهاى از
[١] - خويى، معجم رجال الحديث، ج ١١، ص ٢٠٣.
[٢] - طوسى، الفهرست، ص ٢٦٦ و نجاشى، رجال، ص ١٨٣.
[٣] - خويى، همان، ص ٢٠٧.
[٤] - طوسى، همانجا.
[٥] - بهعنوان مثال مجلسى در بحار الانوار.