بغداد تا حد بسيارى از اهميت علمى اين شهر كاسته شده و مركزيت مكتب كلامى شيعه كمابيش به بغداد انتقال يافته بود. در اين عصر متكلمان بزرگى از ميان عالمان شيعه در بغداد ظهور كردند كه مهم‌ترين آن‌ها خاندان ايرانى‌نژاد نوبختى بودند. ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى (م ٣١١ ق) برجسته‌ترين فرد اين خاندان بود كه شيخ طوسى با القاب و عناوين والايى از او ياد كرده است. او رياست شيعيان بغداد را برعهده داشت.[١] پس از او حسن بن موسى نوبختى (م ٣١٠ ق) متكلم و فيلسوف بزرگ شيعه در بغداد بود.[٢] علاوه بر بغداد، كلام شيعه در برخى حوزه‌هاى علمى ديگر شيعه نيز رواج داشت، از آن جمله شهر رى است كه على‌رغم تأثيرپذيرى بسيار از مكتب حديثى قم، به سبب رويارويى عالمان شيعه با معتزليان و زيديان، علم كلام در آن رايج بود. ابن قبه رازى از متكلمان ممتاز اين شهر، پيشتر در زمره معتزليان قرار داشت.[٣] در خراسان نيز شهر نيشابور داراى گرايش‌هاى كلامى بيشتر بود و متكلمان شيعى نيشابورى مانند ابن عبدك جرجانى، تحت‌تأثير مكتب كلامى بغداد و متأثر از متكلمان آن بودند.[٤]

از دستاوردهاى مهم مكتب كلامى در عصر غيبت صغرى، تأليف كتاب‌هاى متعددى بود كه براى بيان عقايد شيعه و يا در دفاع از آن‌ها در برابر حملات مخالفان و يا در ردّ و تكذيب اقوال و آراى آنان يا فرقه‌هاى گمراه نوشته مى‌شد.

سهم عمده اين تأليفات به ابو سهل نوبختى تعلق داشت. شيخ طوسى بيش از سى كتاب از وى در مباحث كلامى نام برده است كه موضوع بسيارى از آن‌ها امامت، و

[١] - طوسى، الفهرست، ص ٣١.

[٢] - همان، ص ١٢١.

[٣] - نجاشى، رجال، ص ٢٦٥.

[٤] - طوسى، همان، ص ٥٤٨.