جامعه شيعه يافت كه شهر كوفه دارا بود و به تدريج موقعيت ممتاز شيعيان در بغداد، از اهميت شهر كوفه كاست. به يقين حضور چند تن از امامان عليهم السّلام در عراق در توسعه تشيع و انتشار شيعيان در اين شهر بى‌تأثير نبود. امام نهم عليه السّلام مدتى از سال‌هاى آخر عمر خويش را در بغداد سپرى كرد و بعدها امام هادى و امام عسكرى عليهما السّلام، به دستور متوكل عباسى به عراق انتقال يافتند و مدتى بيش از بيست و پنج سال در آن‌جا زندگى نمودند. مى‌توان تصور كرد كه شمارى از شيعيان كه به منظور بهره‌مندى بيشتر از وجود اين امامان به عراق مهاجرت كردند، به جهت شرايط بهتر زندگى، در بغداد سكونت گزيده باشند. بدين ترتيب در عصر غيبت صغرى شمار زياد و قابل‌ملاحظه‌اى از مردم بغداد، شيعه بودند چنان كه مقدسى در اين‌باره مى‌گويد:

«برترى جمعيتى در شهر بغداد با شيعيان و حنبليان است».[١]

سابقه حضور شيعيان در اين ناحيه را پيش از بناى شهر بغداد دانسته‌اند و برخى محلات شيعه‌نشين بغداد سابقه‌اى پيش از بناى اين شهر داشتند.[٢] پس از احداث شهر، همين محلات مراكز تجمع شيعيان گرديد. درباره محلات شيعه‌نشين بغداد در جاى خود صحبت خواهد شد.[٣] بغداد محل زندگى بسيارى از عالمان و بزرگان شيعه بود. به‌جز شمار زيادى از دانشمندان و محدثان، وكيلان ائمه عليهم السّلام نيز در بغداد حضور داشتند. در عصر غيبت صغرى نائبان خاص امام دوازدهم هم در اين شهر زندگى مى‌كردند. بدين ترتيب در شهر بغداد نوعى مركزيت علمى و اجتماعى براى جامعه شيعه پديد آمد. در چنين شرايطى طبيعى بود كه شمارى از شيعيان، دانشمندان و بزرگان ايشان به منظور دسترسى بيشتر به‌

[١] - همان‌جا.

[٢] - ر. ك: موسوى، سيد حسن، زندگى سياسى و فرهنگى شيعيان بغداد، ص ٤٩ و ٥٠.

[٣] - ر. ك: همين فصل، بخش موقعيت اجتماعى.