ادارى چون كاتبى و ديواندارى، تا مناصب دولتى مثل وزارت و امارت را شامل مى‌گرديد. پيشتر درباره فعاليت‌هاى شيعيان در مناصب دربارى و حكومتى سخن گفته و اشاره شد كه برخى شيعيان كه با خاندان‌هاى بزرگ و برجسته اين عصر وابستگى داشتند، در تشكيلات دولتى عباسيان مناصب و مشاغل مهمى چون امارت، وزارت، فرماندارى، رياست ديوان‌ها و ... را به عهده مى‌گرفتند.

بايد اضافه كنيم كه علاوه بر موارد مذكور بعضى نيز در كارهاى قضايى اشتغال داشتند و در برخى شهرها قاضى بودند،[١] و عده‌اى در دربار حكام محلى، به مشاغل ديوانى مى‌پرداختند.[٢]

پيشوايى جامعه شيعه‌

دوران غيبت تحول جديدى در امر مرجعيت و پيشوايى شيعيان پديد آورد. پيش از غيبت امام دوازدهم، تنها مرجع مطمئن و مورد اعتماد شيعيان در امور دينى، و حتى غيردينى، امامان عليهم السّلام بودند و اگر منابع و مراجع ديگرى نيز مورد توجه شيعيان بود، وثاقت و قابل اعتماد بودن خود را با تأييد و تقرير از ائمه عليهم السّلام يافته بودند. غيبت امام دوازدهم (عج) گرچه به‌معناى فقدان امام نبوده و نيست ليكن شيعيان به مرجع ذى صلاحى در امور دينى خود نياز داشتند كه در حل مشكلات و مسايلشان به او مراجعه كنند. اين مشكل با تعيين سفيران و نائبان، از طرف امام عليه السّلام برطرف شده بود؛ اما عوامل مختلفى، كه مهم‌ترين آن‌ها را مى‌توان ناآگاهى و عدم پيوند با عالمان و ياران نزديك امام عسكرى عليه السّلام دانست، سبب شد تا عده‌اى از شيعيان در امر امامت و پيشوايى دينى، دچار سردرگمى شوند. اين وضعيت كه در روايات معصومين و نيز در سخنان عالمان اين عصر، از آن به «حيرت» تعبير و

[١] - همان، ص ٢٦٧.

[٢] - همان، ص ٨٠.