حضور عالمان خراسانى در حوزه بغداد، استادان كوفى در قم، انديشمندان اهل رى در خراسان و ... مى‌باشيم. برشمردن نام همه عالمانى كه به مراكز ديگر مهاجرت كردند در اين مقوله ميسر نيست و لذا فقط به برخى از موارد شاخص آن‌ها اشاره مى‌كنيم.

يكى از اين موارد محمد بن يعقوب كلينى، دانشمند بنام اين عصر است. وى كه اهل رى بود، به قم مهاجرت كرد و بيشتر عمر خويش را در اين شهر سپرى نمود و در اواخر عمر نيز به بغداد رفت و دو سال پايانى عمر خويش را در آن‌جا گذراند.

گويا وى كتاب الكافى خود را در حوزه بغداد روايت مى‌كرد.[١] جالب‌توجه است كه شمارى از استادان كلينى، پرورش‌يافتگان حوزه خراسان و شاگردان فضل بن شاذان نيشابورى بودند؛ مانند على بن قتيبه نيشابورى و محمد بن اسماعيل بندقى كه گويا به قم مهاجرت كرده بودند.[٢] از همين قبيل مى‌توان از مهاجرت برخى استادان كوفى نيز به ديگر حوزه‌ها ياد نمود. در اوايل غيبت صغرى سهل بن زياد آدمى، راوى مشهور و از اصحاب امام عسكرى، كه داراى تأليفات متعددى بود، از كوفه به قم آمد، ولى در اثر اختلاف عقيدتى با عالمان قم به رى هجرت كرد.[٣]

ابن عقبه شيبانى و على بن محمد بن زبير قرشى نيز از كوفه به بغداد آمدند.[٤] برخى از اينان حتى به مراكز دوردست‌تر مهاجرت مى‌نمودند، مثلا ابراهيم بن على كوفى، كه موصوف به علم و زهد، و راوى احاديث و صاحب تصنيفات عديده‌اى بود به سمرقند رفت و در آن‌جا سكنى گزيد. مقام علمى وى به‌گونه‌اى بود كه مورد احترام امراى سامانى آن ديار، به‌ويژه نصر بن احمد سامانى (حكومت ٣٠١-

[١] - نجاشى، همان، ص ٣٧٧.

[٢] - دوانى، مفاخر اسلام، ج ١، ص ١٤٦.

[٣] - نجاشى، همان، ص ٤١٧.

[٤] - طوسى، رجال، ص ٤٣٣.