مكتب حديثى اين عصر، دستاوردهاى علمى ارزنده‌اى پديد آورد و شاهد تحولاتى در اين زمينه بود، كه مهم‌تر از همه پيدايش جوامع حديثى است كه در آن‌ها مجموعه‌اى از احاديث اعتقادى، فقهى و گاه اخلاقى و ... گردآورى شده بودند و نمونه شاخص آن و از اولين آثار تدوين شده به اين شيوه، موسوعه روايى الكافى نوشته محمد بن يعقوب كلينى (م ٣٢٩ ق) مى‌باشد كه مشتمل بر ابواب مختلف اصول، فروع، اخلاق، سيره، آداب و سنن است و بعدها به‌عنوان اولين كتاب از چهار كتاب معتبر حديثى شيعه شناخته شد.

ج) مكتب فقهى‌

سنت يكى از مصادر فقه اسلامى و بلكه مهم‌ترين آن‌ها- به لحاظ گستردگى و غناى محتوايى است. در زمان حضور امامان عليهم السّلام، شيعيان احاديث ايشان را به‌طور مستقيم فراگرفته، و به آن‌ها عمل مى‌كردند و استناد مى‌ورزيدند. به تدريج اين احاديث كه بيان‌كننده احكام فقهى بودند، در قالب كتاب‌هايى به نام «اصل» به رشته تحرير درآمدند و پس از چندى كتاب‌هاى مختلف فقهى، كه هريك حاوى احاديثى در يك موضوع فقهى بود، پديدار گشتند. تا اواخر قرن سوم هجرى كتاب‌هايى تحت عناوين اصل، جامع، نوادر، مسائل و ... توسط محدثان و فقيهان شيعه نوشته شدند كه برخى مفصل و مشروح، و برخى مختصر و موجز و گاه با نظم و ترتيب خاص تدوين يافتند. در كليه اين كتاب‌ها، روايات با سلسله سندهايى كه به امامان عليهم السّلام منتهى مى‌گرديد، ذكر شده بودند و فقيهان براى بيان احكام، به ذكر روايات مذكور بسنده مى‌كردند[١] و به آن‌ها استناد مى‌جستند. اين روايات، احكام شرعى مسلّم و قابل اعتمادى بودند كه از مصدر تشريع، يعنى امامان عليهم السّلام صادر مى‌شدند و تا زمان حضور ائمه عليهم السّلام وضعيت به همين‌گونه بود؛ اما در دوران غيبت‌

[١] - ر ك: طوسى، رسايل العشره، مقدمه واعظزاده، ص ٤٥- ٤٦.