تأثيرات سياسى و فرهنگى فاطميان بر جهان اسلام و جامعه شيعه، بسيار زياد و ديرپا بود. ظهور فاطميان قدرتمند در شمال آفريقا، كه با فعاليت قرمطيان، شاخه افراطى ديگرى از اسماعيليه در نواحى عراق و بحرين همراه بود، حكومت عباسى را به اعمال اقدامات سخت‌گيرانه‌اى عليه شيعيان واداشت، چنان‌كه در تحولات سياسى اين دوران شاهد اين رويه هستيم. بركنارى و اعدام وزير شيعى المقتدر و پسرش، و نيز گرفتارى و زندانى شدن نائب سوم امام دوازدهم، از اين جمله اقدامات است.

حمدانيان (٣١٧- ٣٦٩ ق)

در دهه دوم قرن چهارم هجرى، يعنى اواخر دوران غيبت صغرى در نواحى شمال عراق، دولت شيعه مذهبى به قدرت رسيد كه مدت نزديك به نيم‌قرن بر اين منطقه حكمرانى داشت. حمدانيان از اعراب يمنى و از قبيله بنى تغلب و جدّ آنان، حمدان بن حمدون بن حارث نام داشت كه پسران او اغلب داراى مناصب نظامى و ادارى در دستگاه عباسيان بودند. از آن‌ميان ابو الهيجاء عبد اللّه و ابو على حسين، به سبب نقش تاريخى برجسته‌اى كه در حوادث دهه‌هاى آخر قرن سوم هجرى داشتند، مشهورند. حضور حسين بن حمدان در عرصه فعاليت‌هاى سياسى، به زمان خلافت معتضد (م ٢٨٩ ق) مى‌رسد. او مدتى عليه عباسيان فعاليت مى‌كرد[١] و مدتى نيز در زمره سرداران خليفه درآمد[٢]. برادران حسين بن حمدان در ديار ربيعه، نهاوند و موصل امارت يافتند و خود وى مدتى امارت قم و كاشان را داشت.[٣] ابو الهيجاء عبد اللّه بن حمدان نيز از سال ٢٩٢ ق، امارت شهر موصل را

[١] - ابن اثير، همان، ج ٧، ص ٤٠٦.

[٢] - ر. ك: ابن اثير، همان، ص ٥١١ و ٥٢٣ و ....

[٣] - ابن اثير، همان، ج ٨، ص ٥٤.