ابو جعفر محمد بن قبه از ديگر متكلمان برجسته عصر غيبت و از دانشمندان مكتب رى، نخست از معتزليان، و شاگرد ابو القاسم بلخى معتزلى بود كه سپس به مذهب تشيع گرويد. او در علم كلام، تبحر و دانش فراوان داشت و هم‌چنين به فراگيرى حديث پرداخته بود، به‌طورى كه در زمره راويان و در سلسله مشايخ روايت برخى محدثان و عالمان شيعه جاى دارد.[١] از كتاب‌هاى مشهور وى، كتاب الانصاف بود كه ابو الحسين سوسنگردى، از متكلمان شيعه و از شاگردان ابو سهل نوبختى، نقل كرده كه اين كتاب را نزد ابو القاسم بلخى در بلخ برد و بلخى پس از مطالعه آن، كتابى در ردّ آن، به نام المسترشد فى الامامه نوشت. سوسنگردى اين كتاب را نزد ابن قبه آورد و او كتاب المستثبت فى الامامه را در ردّ آن نگاشت. سوسنگردى مى‌گويد كه اين كتاب را دوباره به نزد بلخى برد و او در ردّ آن كتاب نقض المستثبت را تحرير كرد؛ اما وقتى كه كتاب اخير را به رى آورد تا به ابن قبه نشان دهد، او درگذشته بود.[٢]

به نظر مى‌رسد كه كتاب الانصاف ابن قبه در نوع خود، كتاب ارزنده‌اى بوده كه شيخ مفيد در كتاب العيون و المحاسن از آن نقل كرده است و شيخ صدوق در كمال الدين و تمام النعمه و سيد مرتضى در الفصول و الشافى و حتى ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه از آن مطالبى آورده‌اند.[٣]

علاوه بر اين كتاب، عالمان شيعه به ساير اقوال وى نيز استشهاد كرده‌اند، از جمله شيخ صدوق در كتاب كمال الدين و تمام النعمه، مناظرات و پاسخ‌هاى مستدل وى به ابو زيد علوى زيدى مذهب را به تفصيل نقل كرده و هم‌چنين پاسخ‌هاى او

[١] - طوسى، الفهرست، ص ٣٨٩ و نجاشى، همان، ص ٣٧٦.

[٢] - نجاشى، همان، ص ٣٧٦.

[٣] - تبريزى، ريحانة الادب، ج ٦، ص ١١٢ و قمى، الكنى و الالقاب، ج ١، ص ٣٨٢.