اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى - حسين زاده شانه چى، حسن - الصفحة ٣١٧
ب) زمينهها
دستاوردهاى نوشتارى دانشمندان شيعه در رشتههاى مختلف علوم، بهويژه علوم مذهبى به ثمر رسيدهاند كه در ادامه به معرفى اجمالى آنها مىپردازيم.
علوم قرآنى
در حوزه علوم قرآنى كتابهاى متعددى نوشته شد؛ از اولين اين آثار، كتاب فضل القرآن نوشته محمد بن حسن صفّار است.[١] محمد بن حسان رازى هم كتابى مشابه اين، با نام ثواب القرآن نوشته بود كه سعد بن عبد اللّه اشعرى و احمد بن محمد بن يحيى عطار و ديگران از وى نقل كردهاند.[٢] او همچنين كتابى با عنوان ثواب قرائة انّا انزلناه داشت.[٣] كتابى هم با همان نام، ثواب القران، از احمد بن محمد بن سيّار نقل شده است.[٤]
از پركارترين نويسندگان در اين زمينه، على بن ابراهيم قمى مىباشد كه چند كتاب در اين رشته به تحرير درآورد. وى كتابى به نام الناسخ و المنسوخ نوشته بود[٥] و چنانكه از نامش پيداست، به بحث نسخ آيات پرداخته است. النديم از كتاب ديگر او با نام اختيار القرآن نام مىبرد[٦] كه معلوم نيست محتواى مطالبش چه بوده است.
اما مشهورترين كتاب قمى، تفسير قرآن اوست كه به نام خودش به تفسير على بن ابراهيم قمى معروف مىباشد. اين كتاب مشتمل بر تفسير كل قرآن كريم و از نوع تفاسير روايى است كه قمى در ذيل آيات قرآنى، روايات وارده در تفسير آنها را ذكر مىكند. بخش عمده روايات مذكور را، احاديث امام باقر عليه السّلام تشكيل مىدهد.[٧] كسان ديگرى نيز از دانشمندان اين عصر، به تفسير قرآن عنايت داشتند؛
[١] - نجاشى، همان، ص ٣٥٤.
[٢] - همان، ص ٣٣٨ و طوسى، همان، ص ٢٢٤.
[٣] - همان.
[٤] - همان، ص ٨٠.
[٥] - نجاشى، همان، ص ٢٦٠ و طوسى، همان، ص ١٥٢.
[٦] - النديم، الفهرست، ص ١٦٥.
[٧] - ر. ك: قمى، على بن ابراهيم، تفسير و همين كتاب، بخش دانشمندان و انديشمندان.