اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى - حسين زاده شانه چى، حسن - الصفحة ٣٠٦
شيخ طوسى و نجاشى بالغ بر سى كتاب از وى نام بردهاند. كه مشهورترين و بزرگترين آنها، كتاب الرحمه مىباشد. اين كتاب، موسوعهاى فقهى مشتمل بر ابواب مختلف فقه، در چندين مجلد بوده است. او همچنين كتابى به نام منتخبات داشت كه نزديك به هزار صفحه بود و كتابهايى نيز در ردّ اقوال فرق منحرف شيعه، بهويژه فرقههايى كه پس از رحلت امام يازدهم و بر سر جانشينى آن حضرت به وجود آمدند، نوشت.[١] از كتابهاى سعد بن عبد اللّه، برخى به دست ما رسيده است، از جمله كتاب بصائر الدرجات است كه اشعرى در آن روايات مربوط به فضايل و مناقب ائمه عليهم السّلام را گردآورده؛ اما اصل اين كتاب، كه بنا به گفته شيخ طوسى، ٤ جلد بوده، از بين رفته است و آنچه موجود است، مختصرى از كتاب مزبور مىباشد كه توسط شيخ حسن بن سليمان حلى، شاگرد شهيد اول، باز نويسى شده و در آن، روايات متعددى در ابواب مختلف درباره ائمه اطهار عليهم السّلام، فضايل و مناقب ايشان و تاريخ زندگانى امامان ذكر گرديده؛ اما آنچه جلب توجه مىكند كثرت روايات مربوط به حضرت مهدى عليه السّلام، مسأله غيبت و قيام آن حضرت است، بهويژه رواياتى كه درصدد بيان حوادث پس از ظهور امام مىباشند؛ مانند رواياتى درباره زمان و مكان ظهور، چگونگى مواجهه مردم با آن و اشاره به روايات امام رضا عليه السّلام كه شيعيان را به دعا براى صاحب الامر دستور داده است. اين كتاب يك دوره معارف امامشناسى را دربر دارد.[٢]
تنها كتابى كه از سعد بن عبد اللّه بهطور كامل باقى مانده، كتاب المقالات و الفرق اوست كه درباره فرقههاى شيعه و انشعابات آنان و ذكر اقوال و آراى نحلههاى مختلف ايشان است. ظاهرا وى در تأليف كتابش، به كتاب فرق الشيعه نوبختى نيز نظر داشته است. اين كتاب كه شيخ طوسى از آن با نام مقالات الاماميه و نجاشى با
[١] - ر ك: نجاشى، همان، ص ٢٢٠.
[٢] - ر ك: حلى، مختصر بصائر الدرجات، ص ١١٥، ١١٦، ١٧٦، ١٨٣ و ١٩٣.