اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى - حسين زاده شانه چى، حسن - الصفحة ٩٩
همان موضوع نازل شدهاند، روايات مرتبط و احاديث صادره در تفسير آيات مذكور را نقل مىكند.[١]
فعاليتهاى دانشمندان اهل سنت، در حوزه حديث نيز در اين دوره چشمگير است. معتبرترين كتابهاى حديثى اهل سنت، كه آنها را شش كتاب مىدانند و صحاح سته (كتابهاى صحيح ششگانه) مىخوانند، در قرن سوم هجرى تدوين يافتند. دو كتاب صحيح مسلم و صحيح بخارى، كه در بين اين شش كتاب اهميت بيشترى يافتهاند، در دهههاى نخستين اين سده، و پيش از ديگر كتابها نوشته شدند، اما نويسندگان چهار كتاب ديگر تا اواخر سده سوم مىزيستند. محمد بن يزيد قزوينى (م ٢٧٣ ق) معروف به ابن ماجه، كتاب خود را به ذكر بيش از چهار هزار حديث اختصاص داد. ابو داوود سليمان بن اشعث سجستانى (م ٢٧٥ ق) نيز، كتاب سنن خود را در همين دوران نوشت. كتاب الجامع الصحيح محمد بن عيسى ترمذى (م ٢٧٣ ق)، كه به سنن ترمذى شناخته مىشود نيز، حاوى ٥٠٠٠ حديث است و احمد بن شعيب نسايى (م ٣٠٣ ق) كه گويا كتابش، السنن الكبرى، را ديرتر از ديگران نگاشت، بيش از ٥٧٠٠ حديث را نقل كرد.[٢] گذشته از كتابهاى حديثى مذكور، كه تحت عنوان صحيح يا سنن نوشته مىشد، و نويسندگان آنها با هدف گردآورى معتبرترين احاديث به تدوين آنها دست مىزدند، گونه ديگرى از كتابهاى حديثى در همين دوران به رشته تحرير درمىآمد كه مسند ناميده مىشد. مسند، به رواياتى گفته مىشود كه داراى سلسله سند كامل باشند و در اصطلاح علوم حديث به كتابى مسند اطلاق مىگردد كه روايات آن به ترتيب راويان نخستين آنها تنظيم و تدوين شده باشند و روايات هر راوى در يك بخش
[١] - ر ك: همان، ص ١٩٠.
[٢] - معارف، تاريخ عمومى حديث، ص ٨٥- ٨٦.