از ميان فرقه‌هاى شيعى، زيديان، اسماعيليان و شيعيان دوازده امامى (اماميه) انتشار وسيعى در سرزمين‌هاى اسلامى داشتند. درباره جغرافياى انسانى شيعه امامى به تفصيل سخن خواهيم گفت؛ اما زيديان به‌طور عمده در طبرستان، يمن و شمال آفريقا بودند. بى‌شك تشكيل دولت‌هاى زيدى مذهب در اين مناطق، با انتشار زيديان در نواحى مذكور بى‌ارتباط نبود؛ اما اين بدان معنا نيست كه زيديان در ديگر سرزمين‌هاى اسلامى يافت نمى‌شدند. فرقه اسماعيليه باتوجه به ماهيت تبليغى و دعوتى خود از گستردگى جمعيتى زيادى برخوردار بودند و در بيشتر سرزمين‌هاى اسلامى به چشم مى‌خوردند؛ اما مراكز تجمع آن‌ها به‌طور عمده جنوب و شرق خراسان و ايالت سند، يمن و نواحى جنوبى شبه جزيره عرب، نواحى غربى شام و در نهايت شمال آفريقا بود.

ج) حوزه‌هاى فعال علمى‌

مهم‌ترين مركز علمى و فرهنگى در اين عصر، شهر بغداد بود. بغداد مركز خلافت عباسى بود كه در نيمه قرن دوم هجرى احداث شد و با عملكرد و تدابير دولتمردان عباسى به زودى به صورت مهم‌ترين حوزه علمى جهان اسلام درآمد[١] و شمار زيادى از فقيهان، عالمان و انديشمندان مسلمان در اين شهر گرد آمدند.

ابو حنيفه، فقيه بزرگ عراق، آخرين سال‌هاى عمرش را در اين شهر گذرانيد و شاگردانش مانند قاضى ابو يوسف در انتشار مذهب او در اين شهر تأثير بسزايى داشتند. شافعى و احمد بن حنبل دو تن ديگر از فقيهان نامدار كه هريك مدتى از

[١] - برخلاف شهر دمشق، مركز حكومت امويان، كه در طى يك قرن حكومت آنان در اين شهر جايگاه خاصى در علم و فرهنگ نيافت و علت آن را بايد در ماهيت دولت اموى، كه اساسا دولتى فاقد گرايش‌هاى علمى بود، جست.