بود؛ نمونه شاخص فيلسوفان ارسطويى مسلمان است، چنان‌كه آثار متعدد او حاكى از همين امر است. با اين حال او در برخى آثار خود تلاش كرده بين آراى ارسطو و استادش افلاطون پيوند دهد. كتاب آراء اهل المدينة الفاضله او، بيانگر انديشه‌هاى سياسى وى و نشانگر تأثيرپذيريش از انديشه‌هاى افلاطون است.

انديشه‌هاى او در ماوراء الطبيعه و الهيات نيز بعدها موردتوجه فلاسفه مشاء مسلمان قرار گرفت. انديشه‌هاى فلسفى، به جهت محدوديت‌هاى خاص آن، هيچ گاه انتشار وسيعى در بين دانشمندان مسلمان نيافت. مخالفت‌هاى عالمان دينى و عدم مقبوليت عامه از مهم‌ترين عوامل ايجاد اين محدوديت‌ها بودند و از اين‌رو گرايشات فلسفى تنها در بين معدودى از انديشمندان از طبقات خاص راه يافت.

اولين طبقات فلاسفه مسلمان در نواحى شرق اسلامى و به‌طور عمده در مركز خلافت، يعنى بغداد، ظهور كردند كه مركز اصلى ترجمه و انتقال آثار فلاسفه قديم بود. تا اوايل قرن پنجم هجرى، شرق همچنان طلايه‌دار انديشه‌هاى فلسفى بود و از آن پس با ظهور فيلسوفان بزرگى در غرب اسلامى به‌ويژه در اندلس اين مركزيت تغيير كرده و به نواحى غربى انتقال يافت.

٣. فرقه‌هاى مذهبى‌

علاوه بر مذاهب و مكاتب فوق الذكر، فرقه‌هاى مختلف مسلمان، با پراكندگى جمعيتى متفاوت در سرزمين‌هاى اسلامى مى‌زيستند. مقدسى، شمار فرقه‌هايى را كه در زمان او وجود داشتند، بيست و هشت مذهب برشمرده و سپس با دسته بندى آن‌ها به لحاظ عقايد و انديشه‌هايشان، از آن‌ها نام برده است.[١] از مهم‌ترين فرقه‌هاى اهل سنت، كه او نام برده، كرّاميّه منسوب به محمد بن كرّام (م ٢٥٥ ق) بودند كه انديشه‌هايشان به اهل حديث و ظاهريه نزديك‌تر بود و تمايل زيادى به‌

[١] - مقدسى، احسن التقاسيم، ص ٣٧.