حديث و كلاميون عقل‌گرا تقسيم مى‌شدند. از اوايل قرن دوم بود كه با ظهور فقيهان مشهور اهل سنت، مذاهب فقهى شكل گرفتند. از قديمى‌ترين مكاتب فقهى بايستى به مكتب اوزاعى اشاره كنيم كه به زودى در شام، طرفداران زيادى يافت؛ اما با ظهور صاحبان مذاهب فقهى جديد، مكتب اوزاعى اعتبار و اهميت خود را از دست داد. ابو حنيفه نعمان بن ثابت (٨٠- ١٥٠ ق) كه در كوفه ظهور كرد و در بغداد به‌عنوان فقيه بزرگ مردم عراق شهرت يافت، شيوه‌اى متفاوت با اهل حديث در پيش گرفت و در استنباط احكام فقهى از كاربرد رأى و قياس بهره برد، در حالى كه مالك بن انس (٩٣- ١٧٩ ق) فقيه معاصر او در حجاز، برخلاف او بر همان شيوه اهل حديث تأكيد داشت. بدين ترتيب دو مذهب فقهى متفاوت پديد آمدند:

مذهب فقهى مبتنى بر احاديث در مدينه به زعامت مالك بن انس، و مذهب مبتنى بر رأى و قياس ابو حنفيه در عراق. اين دو مذهب به زودى در زادگاهشان پيروان بسيارى يافتند، به‌طورى كه مردم عراق به پيروى از ابو حنيفه و حجازى‌ها به تبعيت از مالك مشهور شدند. در اواخر همين قرن دو عالم ديگر اهل سنت ظهور كردند كه آراى فقهى آنان نيز به زودى همانند مذاهب حنفى و مالكى با استقبال قابل توجهى روبرو شد. محمد بن ادريس شافعى (متوفى ٢٠٤ ق) تلاش كرد تا بين مكاتب نقلى و عقلى مالكى و حنفى پيوند دهد. كتاب‌هايى كه او در فقه نوشت، در گسترش و انتشار مذهب فقهى او بى‌تأثير نبود. احمد بن حنبل (١٦٤- ٢٤١ ق) را شاگرد شافعى دانسته‌اند، با اين حال رويكرد حديثى او قوى‌تر بود و يكى از چهره‌هاى شاخص اهل حديث به شمار مى‌رود. از اين‌رو برخى، جنبه فقاهتى او را مورد ترديد قرار مى‌دادند؛ طبرى به همين سبب مورد خشم و آزار هواداران ابن حنبل واقع شد. ولى مذهب او در همان زمان حياتش و اندكى پس از آن در بغداد و نواحى عراق پيروان زيادى يافت، به‌گونه‌اى كه جمعيت حنبليان در