مى‌زيستند؛ اما به جهت پايبندى اخشيد به مذهب تسنن و خلافت عباسى، زمينه فعاليت براى شيعيان فراهم نمى‌شد. اخشيد چندى هم با حمدانيان شيعه مذهب، كه به تازگى در شمال عراق و برخى نواحى شام سلطه يافته بودند منازعاتى بر سر قدرت داشت كه توفيق چندانى نيافت.[١] عظمت دولت اخشيديان تا زمان حيات محمد الاخشيد تداوم داشت؛ اما با مرگ او، جانشينان خردسالش توانايى اداره حكومت نداشته و قدرت به دست نائب الحكومه افتاد. اخشيديان تا سال ٣٥٨ ق، كه مصر به تصرف فاطميان اسماعيلى مذهب درآمد، در آن‌جا امارت داشتند.

دولت اخشيدى سى و چندسال بيش‌تر دوام نياورد كه سال‌هاى نخستين آن با اواخر غيبت صغرى هم‌زمان بود.

ب) وضعيت دينى و علمى‌

شناخت اوضاع علمى و دينى جهان اسلام در عصر غيبت، مى‌تواند به بررسى تحولات جامعه شيعه و تعاملات تشيع و شيعيان با ديگر مذاهب و فرق در جوامع اسلامى در دوره موردنظر كمك بسزايى بنمايد. در اين زمينه، به‌ويژه بررسى گرايشات مذهبى جوامع مختلف مسلمان، فعاليت‌ها و تحولات علمى، فرقه‌ها و مذاهب موجود و يا پديدآمده در همين عصر و دستاوردهاى علمى- دينى، بايستى موردتوجه قرار گيرند.

مذاهب اسلامى و حوزه انتشار آن‌ها

١. مذاهب فقهى‌

سده دوم هجرى تا اوايل سده سوم دوران پيدايى و شكل‌گيرى مذاهب فقهى اهل سنت بود. پيشتر، اهل سنت در يك تقسيم‌بندى ساده به سنت‌گرايان اهل‌

[١] - ر. ك: ابن اثير، همان، ج ٣، ص ٦٠- ١٢٠