حال مردى خشن و سخت‌گير ذكر كرده‌اند كه مخالفانش را به سختى مجازات مى‌كرد.[١] با مرگ وى پسرش المكتفى باللّه (خلافت ٢٨٩- ٢٩٥ ق) بر مسند خلافت نشست. حكومت كوتاه‌مدت او در درگيرى‌هاى مداوم با قرمطيان گذشت. قرمطيان عراق پس از آن‌كه در زمان المعتضد به شدت سركوب شدند، به سركردگى يكى از داعيان خود به نام زكرويه، به شام رفته و فعاليت خود را در آن‌جا گسترش دادند و سپاهيان المكتفى را در جنگ‌هاى مكرر دچار شكست كردند[٢]، بدين ترتيب عباسيان از دو طرف با تهديدات قرمطيان روبرو بودند؛ با قرامطه شام و قرامطه بحرين. پس از المكتفى، با جعفر پسر ديگر المعتضد كه نوجوانى سيزده ساله بود، بيعت كردند و او را المقتدر لقب دادند. المقتدر (خلافت ٢٩٥- ٣٢٠ ق) حكومت خود را در شرايط دشوارى آغاز كرد و چون سيزده سال بيشتر نداشت، كارهاى دربار در اختيار عباس بن حسن وزير[٣] و ديگر درباريان بود. عباس وزير كه ارتباط نزديكى با عبد اللّه پسر المعتز داشت درصدد بود تا المقتدر را بركنار كند و عبد اللّه را به خلافت بگمارد؛ ولى گروهى از طرفداران المقتدر توانستند اين توطئه را سركوب كرده و او را بار ديگر به خلافت بازگردانند و اين‌بار او، ابو الحسن بن فرات‌[٤] را به وزارت برگزيد و به سركوب و

[١] - ر. ك: مسعودى، همان، ج ٢، ص ٦٢٨- ٦٣٨.

[٢] - طبرى، همان، ص ٢٢٠- ٢٥٠.

[٣] - عباس بن حسن جرجرايى از سال ٢٩١ ق وزير المكتفى بود و پس از به خلافت رسيدن مقتدر، در مقام خود باقى ماند تا در توطئه عليه او از وزارت بركنار شد و به قتل رسيد. او را مردى زيرك، ولى با سيره‌اى ناپسند توصيف كرده‌اند كه همواره درپى خوشگذرانى بود و كارهاى حكومتى را به زير دستانش محول مى‌كرد و اين امر موجب آشفتگى كارهاى حكومتى شده بود. ر. ك: ابن طقطقى، الفخرى، ص ٢٥٣.

[٤] - بنى فرات از خاندان‌هاى مشهور و با فضيلت عراق بودند و در بين ايشان ابو الحسن على بن فرات سرآمد ديگران بود. او در ايام مقتدر سه بار به وزارت منصوب شد و دوران وزارت او گشايشى براى مردم بود. ابو الحسن بن فرات از چهره‌هاى سياسى شيعه در عصر غيبت صغرى بود كه به اتهام همكارى با قرمطيان به قتل رسيد. ر. ك: ابن طقطقى، همان، ص ٢٥٩ و زامباور، نسب‌نامه خلفاء و شهرياران، ص ٨.