در دوران غيبت صغرى بارها اتفاق افتاد كه برخى يا گروهى از شيعيان به حضور آن حضرت رسيدند. اين ديدارها گاه به‌طور ناشناس و اغلب با هماهنگى وكيلان و فرستادگان امام انجام مى‌شد.[١] بدين ترتيب با آغاز دوران غيبت، وكيلان خاص و نائبان امام عليه السّلام باتوجه به رهنمودهاى آن حضرت به امور شيعيان رسيدگى مى‌كردند و اين وضعيت تا سال ٣٢٩ ق، كه آخرين نائب امام درگذشت، ادامه يافت. اين دوران ٦٩ ساله به نام غيبت كوتاه يا غيبت صغرى معروف شد و پس از آن، مرحله ديگرى از غيبت، كه به غيبت كبرى مشهور است، آغاز گرديد. تمايز و تفاوت اين دو مرحله غيبت، چنان‌كه در روايات تذكر داده شده، در اين بوده است كه در غيبت صغرى برخى از شيعيان خالص و وكيلان خاص، يا نائبان از جا و مكان امام آگاهى داشتند ولى در غيبت كبرى كسى از اين امر آگاه نيست، مگر معدودى از مواليان خاص دينى آن حضرت.

در روايات متعددى به وجود دو غيبت و وجه تمايز آن‌ها تصريح شده، از آن جمله روايت اسحاق بن عمار صيرفى از امام صادق عليه السّلام است كه به ويژگى فوق الذكر اشاره دارد[٢]؛ اما تفاوت بارز اين دو مرحله غيبت آن است كه در غيبت صغرى، وكيلان خاصى (نائبانى‌[٣]) از طرف امام عليه السّلام تعيين و معرفى مى‌شدند تا شيعيان در حل مسائل و مشكلاتشان، كه نياز به ارتباط با امام عليه السّلام داشت و نيز تحويل امانات و وجوه شرعيشان به آنان مراجعه نمايند، ولى در غيبت كبرى، كسانى به‌عنوان وكيلان خاص (نائب) از طرف امام معرفى نشدند و شيعيان در اين‌

[١] - در اين‌باره نگاه كنيد به همين كتاب: فصل چهارم، بخش سوم، پيشوايى شيعيان.

[٢] - كلينى، همان، ص ٣٤٠ و نعمانى، الغيبه، ص ١٧٥ و بعد از آن.

[٣] - توجه به اين نكته لازم است كه در منابع كهن تاريخى و روايى هيچ‌گاه از ايشان با عنوان نائب نام برده نشده است، بلكه با همان عنوان كلى وكيل و در برخى موارد با نام سفير ياد شده‌اند. به نظر مى‌رسد كه عنوان نائب در سده‌هاى متأخرتر بر ايشان اطلاق گرديده تا از وكيلان عام امام عليه السّلام در غيبت صغرى، كه تحت‌نظر اينان بودند، متمايز گردند.