گرديده‌[١]؛ بخش قابل توجهى از جامعه شيعه را تا مدتى گرفتار تحيّر و سرگردانى كرده بود. اين امر را به خوبى مى‌توان در تشعّبات فرقه‌اى پس از شهادت امام عسكرى عليه السّلام و ظهور مدعيان متعدد دريافت.

ب) در آستانه غيبت صغرى‌

از آن‌جايى كه غيبت امام دوازدهم معلول شرايط و موقعيتى بود كه در طى سال‌ها پديد آمده بود براى شناختى كامل‌تر از اين دوران، ناگزير بايد نگاهى ولو اجمالى به وضعيت سال‌هاى پيش از غيبت، و حوادث و وقايع اين سال‌ها كه بى‌ترديد ارتباط مستقيم با مسأله غيبت داشتند، افكند؛ بدين منظور دوران زندگانى و امامت امام يازدهم و نخستين سال‌هاى زندگانى امام دوازدهم را به اختصار بررسى كرده و نگاهى كلى به اوضاع جامعه شيعه در همين دوران خواهيم داشت.

١. ب) گذرى در زندگانى امام يازدهم عليه السّلام‌

حسن بن على العسكرى عليه السّلام امام يازدهم شيعيان در سال ٢٣١ يا ٢٣٢ ق در شهر مدينه ديده به جهان گشود و هنوز اندكى از زندگانى وى نگذشته بود كه در سال ٢٣٣ ق، پدرش امام هادى عليه السّلام كه از سال ٢٢٠ ق پس از شهادت حضرت جواد عليه السّلام، امامت شيعيان را برعهده داشت از سوى خليفه عباسى متوكل‌[٢] (خلافت ٢٣٢- ٢٤٧ ق) به مركز حكومت سامرا[٣] فراخوانده شد. امام هادى عليه السّلام‌

[١] - برخى دانشمندان شيعه در تأليفات خود بر اين حيرت و سرگردانى تأكيد داشتند.

ابن بابويه( م ٣٢٩ ق) كتاب خود را كه در موضوع اثبات امامت امام دوازدهم نوشته بود، الامامه و التبصرة من الحيره ناميد. نعمانى نيز در كتاب الغيبه خود بارها به گرفتار شدن مردم به حيرت و سرگردانى در مسأله امامت اشاره مى‌كند. نك: نعمانى، همان، ص ٢٨ و ١٩٢.

[٢] - المتوكل على الله، جعفر پسر معتصم است كه جانشين برادرش الواثق شد.

[٣] - سامرا شهرى نظامى بود كه معتصم عباسى آن را به سال ٢٢٠ ق، كمى دورتر از شهر بغداد بنياد نهاد. او از زمانى كه پس از مرگ مأمون به خلافت رسيد، شمار بسيارى از بردگان ترك نژادى را كه از نواحى ماوراء النهر و تركستان به اسارت و بردگى آورده مى‌شدند به‌عنوان سرباز و سپاهى به كار گمارد و به بغداد مركز حكومتش راه داد. خصلت بدوى اين تركان صحرانشين موجب بروز مشكلاتى در شهر بغداد و اعتراضات مردم گرديد و معتصم براى دور ساختن سربازان ترك از شهر بغداد اقدام به ساختن شهر جديدى كرد و آن را سرّ من رأى ناميد كه بعدها سامرا خوانده شد شهر سامرا از اين زمان، به مدت بيش از نيم‌قرن مقرّ حكومت عباسيان گرديد. يعقوبى، تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٢١٢ و مسعودى، مروج الذهب، ج ٣، ص ٤٦٦.