به نظر مى‌رسد متكلمان اين عصر، در اين زمينه فعاليت بيشترى داشتند و آثار بيشترى ارائه كردند. كتاب‌هاى ابو سهل نوبختى در اين حوزه زياد هستند كه كتاب‌هاى الردّ على اليهود، الردّ على ابن راوندى، الردّ على الواقفه، الردّ على الغلاة، الردّ على المجبر فى المخلوق و الاستطاعه، الردّ على الطاطرى فى الامامه و الردّ على اصحاب الصفات از جمله آن‌ها مى‌باشند.[١] متكلم متأخرتر از او، حسن بن موسى نوبختى نيز از نويسندگان پركار در اين حوزه بود و آثار بسيارى از خود به جا گذاشت. شيخ طوسى عمده تأليفات وى را در نقض فلسفه و مباحث كلامى دانسته است و از كتاب‌هاى او الردّ على اصحاب التناسخ و الغلاة و چند كتاب در مناظره با برخى متكلمان هم عصرش را نام برده است.[٢] سياهه نام كتاب‌هاى او، با تفصيل بيشتر در رجال نجاشى آمده كه كتاب الردّ على فرق الشيعه ما خلا الاماميه، كتاب الردّ على الغلاة، كتاب الردّ على الواقفه، و بيش از ده كتاب ديگر در ردّ و نقض آراء و نظرات متكلمان و معتزليان عصر غيبت صغرى، از آثار اويند.[٣] دو كتاب ديگر هم، يكى در ردّ غاليان توسط ابراهيم بن ابى حفص‌[٤] و ديگرى در ردّ واقفيه توسط حسن بن موسى خشاب‌[٥] نوشته شدند. برخى آثار توصيفى هم درباره تاريخ و عقايد اديان نوشته مى‌شد، مانند كتاب الآراء و الديانات نوشته حسن بن موسى نوبختى‌[٦] و كتاب‌هاى المقالات فى اصول الديانات، و الابانة فى اصول الديانات كه به قلم مسعودى (م ٣٤٦ ق) مورخ نامدار اين عصر به تحرير درآمدند.[٧]

[١] - همان، ص ٣١؛ طوسى، همان، ص ٤٩ و النديم، همان، ص ٢٥١.

[٢] - طوسى، همان، ص ٩٦ و النديم، همان‌جا.

[٣] - نجاشى، همان، ص ٦٤.

[٤] - همان، ص ١٩.

[٥] - همان، ص ٤٢.

[٦] - همان، ص ٦٣ و طوسى، همان، ص ١٢١.

[٧] - همان، ص ٢٥٤.