كه ردّيه‌اى بر كتاب ابو القاسم بلخى متكلم خراسانى بود.[١] از همين دست كتاب الضياء نوشته سعد بن عبد الله اشعرى، محدث قمى است كه در ردّ عقايد محمديه و جعفريه، دو فرقه‌اى كه پس از رحلت امام يازدهم ظهور كردند، به نگارش درآمده بود.[٢] دو كتاب ديگر به نام‌هاى الانصاف و المسأله المفردة فى الامامه نيز توسط ابن قبه رازى نوشته شد. از متكلمان هم‌عصر او محمد بن بشر سوسنگردى نيز دو كتاب به نام‌هاى المقنع فى الامامه و المنقذ فى الامامه به رشته تحرير درآورد.[٣] قاسم بن ابراهيم حسنى رسّى (م ٢٩٧ ه)، از متكلمان زيدى نيز كتابى به نام تثبيت الامامه نوشته بود.[٤]

اديان و مذاهب‌

بخش ديگرى از تأليفات كلامى دانشمندان شيعه، به بحث درباره عقايد اديان، مذاهب، اصحاب آراء و نحله‌هاى دينى اختصاص داشت. متكلمان شيعه در كنار محدثان، در راستاى تبيين اعتقادات صحيح، به نفى و ردّ آراى باطل و عقايد منحرف مى‌پرداختند. كتاب‌هايى كه در عصر غيبت صغرى در اين راستا نوشته شدند، باتوجه به موقعيت حساس و خطير پيش‌آمده و ظهور مذاهب و فرق متعدد به‌خصوص فرقه‌هاى جديد شيعه، بسيار چشمگير هستند. محمد بن يعقوب كلينى، كتابى در ردّ عقايد قرمطيان نوشته بود[٥] و محمد بن حسن صفّار نيز كتابى در ردّ غاليان به نگارش درآورده بود.[٦] پيشتر هم از كتاب الضياء نوشته سعد بن عبد اللّه اشعرى در ابطال فرقه‌هاى جعفريه و محمديه ياد كرديم.[٧]

[١] - نجاشى، همان، ص ٣٧٥.

[٢] - نجاشى، همان و طوسى، همان، ص ٢١٥.

[٣] - نجاشى، همان، ص ٣٨١.

[٤] - النديم، همان، ص ٢٧٤؛ قاسم بن ابراهيم حسنى، تثبيت الامام و نجاشى، همان، ص ٣١٤.

[٥] - طوسى، الفهرست، ص ٣٢٦.

[٦] - نجاشى، رجال، ص ٢٥١.

[٧] - همان، ص ١٧٧.