در اين زمينه برخى محدثان بزرگ اين عصر پيشگام بودند كه باتوجه به وابستگى ايشان به مكتب حديثى، مى‌توان حدس زد كه كتاب‌هاى آنان، مجموعه‌اى از احاديث در موضوع موردنظر بوده است. در موضوع فوق، على بن ابراهيم قمى، كتابى به نام التوحيد و الشرك نوشت.[١] عبد اللّه بن جعفر حميرى نيز كتابى به همين سبك نوشته بود و در آن به موضوع خداشناسى و بحث از افعال و اراده خداوند متعال پرداخته، آن را كتاب التوحيد و البدا و الاراده و الاستطاعه و المعرفه ناميده بود. او كتاب ديگرى در همين باب به نام العظمة و التوحيد داشت.[٢] از سهل بن زياد آدمى، يكى از مشايخ روايت كلينى هم، كتابى به نام التوحيد ذكر،[٣] و از كتابى به همين نام از اسماعيل بن محمد مخزومى نيز ياد شده است.[٤] كتاب‌هاى البدا و الجبر و التفويض احمد بن ابى زاهر قمى‌[٥] و كتاب الجبر و الاستطاعه محمد بن جعفر اسدى (م ٣١٢ ق) كه ساكن رى بود[٦] و كتاب التوحيد حمزة بن قاسم علوى عباسى،[٧] از ديگر آثار در اين زمينه هستند. هم‌چنين بايد به كتاب الحدائق احمد بن محمد بن حسين قمى (م ٣٥٠ ق) اشاره كرد كه در موضوع توحيد بود.[٨]

گذشته از آثار محدثان، متكلمان شيعه در اين عصر نيز در تأليف كتاب‌هايى در اين باب، فعاليت چشمگيرى داشتند كه پيشاپيش آنان، اعضاى خاندان‌

[١] - نجاشى، همان، ص ٢٦٠.

[٢] - همان، ص ٢١٩.

[٣] - همان، ص ١٨٥.

[٤] - همان، ص ٣١ و طوسى، همان، ص ٤٨.

[٥] - نجاشى، همان، ص ٨٨.

[٦] - همان، ص ٣٧٣.

[٧] - همان، ص ١٤٠.

[٨] - همان، ص ٨٩.