تدوين كتاب‌هاى فقهى از ديرباز معمول بود. اين كتاب‌ها در حقيقت مجموعه‌هاى كوچك يا بزرگى از روايات و احاديث معصومين عليهم السّلام، در ابواب مختلف فقهى بودند كه توسط شاگردان ايشان نگارش مى‌يافتند. از اين‌رو تفكيك كتاب‌هاى فقهى و حديثى از يكديگر، در عصر حضور و تا حدودى در غيبت صغرى، كارى دشوار است. شمار اين كتاب‌ها كه عمدتا به صورت تك‌نگارى، يعنى در يك باب فقهى خاص نوشته مى‌شدند، بسيار زياد بود. در عصر غيبت نيز شمارى از فقيهان به تدوين كتاب‌هايى از اين قبيل دست زدند. در اين زمينه باز كتاب‌هاى محمد بن حسن صفّار، از آثار متقدم به شمار مى‌روند، نجاشى ٢٢ كتاب از وى در ابواب مختلف فقهى نام برده است.[١] بسيارى از فقيهان شيعه در اين عصر، كه در حقيقت همان محدثان بودند، چون ابن خشّاب، ابن ابى زاهر قمى و حسن بن على الاطروش كتاب‌هايى از اين قبيل داشتند.[٢] احمد بن محمد بن حسين قمى (م ٣٥٠ ق)، از فقيهان و محدثان بنام نيز، بالغ بر ٢٥ كتاب در ابواب مختلف فقه نوشته بود.[٣]

به تدريج با رواج يافتن تدوين كتاب‌هاى موسوعه‌اى در اين عصر، نگارش جوامع فقهى نيز آغاز شد. از نخستين آثار مذكور در اين دوره دو كتاب از ابراهيم بن محمد ثقفى (م ٢٨٣ ق) به نام‌هاى الجامع الكبير و الجامع الصغير مى‌باشد[٤]. از ديگر جوامع فقهى، كتاب الجامع فى انواع الشرايع است كه حميد بن زياد كوفى (م ٣١٠ ق)، از واقفى مذهبان، آن را نوشته بود.[٥] كتاب الجامع، نوشته محمد بن على بن محبوب‌

[١] - نجاشى، همان، ص ٣٥٤.

[٢] - ر. ك: همان، ص ٤٢ و ٥٨ و ٨٨.

[٣] - همان، ص ٨٩.

[٤] - همان، ص ١٧ و طوسى، همان، ص ٣٧.

[٥] - نجاشى، همان، ص ١٣٣.