٣٣١ ق) واقع شد كه به داشتن گرايش‌هاى شيعى معروف بود.[١] وى در گذشته از كوفه به قم آمده، در اين شهر سكنى گزيده بود. از عالمان قمى هم كسانى به مراكز علمى شرق مهاجرت مى‌كردند، چنان‌كه على بن محمد بن فيروزان از محدثان قم به شهر كش آمده، در آن‌جا اقامت جست.[٢] به همين ترتيب عالمان پرورش‌يافته در اين حوزه‌ها نيز به مراكز علمى ايران و عراق هجرت مى‌نمودند و دستاوردهاى علمى آن مراكز را به اين حوزه‌ها انتقال مى‌دادند. على بن محمد قزوينى، كه اهل قزوين بود و گويا در حوزه سمرقند تحصيل كرده بود، از اين دسته محسوب مى‌شد. او كتب عياشى سمرقندى را روايت مى‌نمود و نخستين كسى بود كه مصنفات او را به بغداد آورد.[٣] شمار ديگرى از پرورش‌يافتگان حوزه سمرقند و شاگردان عياشى هم بعدها به حوزه‌هاى قم و عراق هجرت كردند.

مراودات علمى بين حوزه‌ها، هرچند محدود، موجب تحكيم اين ارتباطات علمى بين حوزه‌ها مى‌گرديد. گاه اتفاق مى‌افتاد كه عالمان يك حوزه از دانشمندان حوزه‌هاى ديگر، در مسائل علمى نظرخواهى مى‌كردند، چنان‌كه حسين بن روح نوبختى، كتابى را به منظور ارزيابى و تعيين صحت مطالبش به نزد دانشمندان قمى فرستاد.[٤] از موارد ديگرى كه در تحكيم ارتباطهاى علمى حوزه‌ها سهم داشت، نقل و انتقال كتاب و آثار مكتوب علمى دانشمندان حوزه‌هاى گوناگون بود. انتقال اين آثار موجب آشنايى استادان و دانش‌پژوهان ديگر حوزه‌ها با آراء و نظرات صاحبان اين تأليفات و گسترش انديشه و كتب علمى آنان مى‌گرديد. انتقال كتاب‌ها روندى كندتر از مهاجرت‌ها و سفرهاى‌

[١] - همان، ص ٤٣٨.

[٢] - همان، ص ٤٧٨.

[٣] - نجاشى، همان، ص ٢٦٧.

[٤] - طوسى، الغيبه، ص ٣٩٠.