حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندى هم اشاره نمود.[١] فرد اخير، نقش زيادى در توسعه ارتباط حوزه‌هاى قم و سمرقند باهم داشت؛ چراكه او كليه مصنفات و اصول مشايخ قمى را در ماوراء النهر روايت مى‌كرد و نيز راوى تمامى مصنفات عياشى، از طريق ابو عمرو كشى بود.[٢]

گذشته از سفرهاى تحصيلى، برخى عالمان شيعه سفرهايى به مراكز علمى ديگر شهرها داشتند كه مى‌توان از آن‌ها به سفرهاى علمى ياد كرد. عالمان مذكور كه خود اغلب از استادان بنام عصر خويش بودند، ضمن سفرهاى خود به نشر علوم و احاديث و بيان آن‌ها در ديگر مراكز و حوزه‌ها مى‌پرداختند و اين كار به‌طور معمول با استقبال خيل دانش‌پژوهان و عالمان اين حوزه‌ها روبرو مى‌گرديد. از نمونه‌هاى بارز اين سفرهاى علمى مى‌توان از سفر عبد اللّه بن جعفر حميرى، محدث و عالم مشهور قم به شهر كوفه ياد كرد. وى در سال ٢٩٢ ق به اين شهر سفر نمود و به روايت كردن احاديث مكتب قم در شهر كوفه برآمد و شمار زيادى از كوفيان به استماع احاديث او پرداختند.[٣] نمونه‌اى از اين سفرهاى علمى را هم شيخ صدوق پس از غيبت صغرى داشت. وى در مسافرت‌هايى به نواحى شرقى خراسان و ماوراء النهر، مجالس درس و روايت احاديث در شهرهاى اين نواحى برپا مى‌كرد و برخى از آثار مكتوب اين محدث بزرگ، از جمله بخش‌هايى از كتاب امالى وى ثمره همين جلسات علمى و درسى است.

مهاجرت عالمان و انديشمندان، از ديگر عوامل توسعه و ارتباط حوزه‌ها با يكديگر به شمار مى‌رفت. اين مهاجرت‌ها كه به علل گوناگون صورت مى‌گرفت، به‌طور گسترده‌اى در حوزه‌هاى مختلف شايع بود، چنان‌كه به‌عنوان نمونه، شاهد

[١] - همان، ص ٤٥٨ و ٤٦٣.

[٢] - همان، ص ٤٦٣.

[٣] - ر. ك: ابو غالب زرارى، رساله ابى غالب، ص ٢٤٩ و نجاشى، رجال، ص ١٧.