بدين ترتيب باوجود عالمان و محدثان بسيار در اين ناحيه، حوزه سمرقند در عصر غيبت به شكوفايى رسيد. نكته قابل‌توجه در اين دوره تبادلات علمى و فكرى اين حوزه با حوزه قم بود كه اين امر به خوبى در مهاجرت برخى از علما و يا پرورش‌يافتگان حوزه قم به سمرقند و يا مهاجرت برخى طالبان علم سمرقندى به حوزه‌هاى علمى ديگر مشهود است و در بخش آتى به دسته‌اى از آن‌ها اشاره مى‌شود.

روابط حوزه‌هاى علمى‌

حوزه‌هاى علمى شيعه در شهرهاى مختلف، كه به آن‌ها اشاره گرديد، به طرق گوناگون با يكديگر در ارتباط بودند. ارتباط حوزه‌ها با يكديگر، موجب توسعه علوم در زمينه‌هاى متنوع و گسترش آن‌ها در بلاد مختلف و رونق يافتن حوزه‌هاى مذكور مى‌شد و هم‌چنين سبب انتقال دانسته‌ها و اطلاعات علمى حوزه‌ها به يكديگر و آگاهى يافتن استادان و دانش‌پژوهان هر حوزه از فعاليت‌هاى علمى ديگر حوزه‌ها مى‌گرديد. در بعضى موارد، اين نقل و انتقال علمى به حدى گسترده و زياد بود كه برخى از حوزه‌ها تحت الشعاع وضعيت فرهنگى مكاتب علمى حوزه‌اى واقع مى‌شدند كه ارتباط بيشترى با آن داشتند، چنان‌كه حوزه بغداد تا حد زيادى تحت‌تأثير حوزه كوفه و مكتب علمى آن بود.

به‌هرحال ارتباط حوزه‌ها و مراكز علمى، مهم‌ترين عامل گسترش فرهنگى تشيع در اين عصر، و ديگر اعصار، محسوب مى‌گرديد.

مهم‌ترين جلوه اين ارتباط، آمدوشد عالمان و انديشمندان، ميان مراكز علمى موجود در قالب سفرهاى تحصيلى- علمى و مهاجرت‌ها بود. به‌طور معمول شمار زيادى از طلاب و دانش‌پژوهان براى تحصيل و بهره‌مندى از استادان مختلف، به شهرها و مراكز علمى ديگر سفر مى‌كردند. بسيار اتفاق مى‌افتاد كه طالبان علم‌