بنيانگذاران حوزه علمى سمرقند در اين عصر، شمارى از اصحاب ائمه و وكيلان ايشان و اغلب از مردمان همين نواحى بودند كه مدتى از عمر خويش را به منظور كسب علم و دانش و درك محضر امامان در ديگر مراكز علمى شيعه سپرى كرده يا در زمره عالمان شيعه در همين مركز علمى قرار داشتند كه به سمرقند يا اطراف آن مهاجرت نموده بودند. طليعه‌دار اين حوزه علمى را بايد حسين بن اشكيب سمرقندى دانست. او از اصحاب امام هادى و امام عسكرى عليهما السّلام به شمار مى‌رفت و گويا در حوزه قم نيز به تحصيل پرداخته بود. بنا به نقلى، او خادم مزار حضرت معصومه در اين شهر بود و بنا به قولى خادم قبر امام رضا عليه السّلام در طوس وى به عللى نامعلوم به خراسان آمد و سپس در سمرقند سكونت گزيد. او فقيهى دانشمند و متكلمى فرهيخته بود كه تأليفات عديده‌اى، از جمله كتاب‌هايى در ردّ متكلمان اهل سنت و زيديه داشت. تاريخ وفات او به‌طور دقيق مشخص نيست و شايد در اوايل عصر غيبت درگذشته است.[١] موقعيت علمى ممتاز او در اين منطقه كم‌نظير بود و اين امر را مى‌توان از حضور او در مناظره با متكلمان هندى دريافت.

ابو غانم هندى، از عالمان كشميرى، به همراه تنى چند از هنديان به بلخ آمد تا درباره حقيقت اسلام تحقيق كند. حاكم بلخ از علماى شهر دعوت كرد تا با او به گفتگو بنشينند؛ اما آن‌ها در مناظره با هنديان درمانده شدند. پس از آن امير بلخ، به اشاره برخى اطرافيانش، حسين بن اشكيب را از سمرقند فراخواند و او را مأمور كرد تا با ابو غانم بحث كند. ابن اشكيب در مناظره با ابو غانم هندى، او را مغلوب استدلال‌هاى خود نموده، به‌طورى كه ابو غانم دين اسلام را اختيار كرده و روانه بغداد شد و از جمله كسانى بود كه موفق به ديدار امام دوازدهم (عج) گرديد.[٢] اين قضيه، كه ابو غانم خود، آن را نقل نموده، حاكى از فرهيختگى علمى‌

[١] - تفرشى، همان، ج ٢، ص ٧٩.

[٢] - صدوق، كمال الدين، ص ٤٣٨.