هم‌چنين على بن قتيبه نيشابورى و محمد بن اسماعيل بندقى، از مشايخ كلينى در زمره شاگردان فضل قرار داشتند.[١] علاوه بر اينان، از عالمان برجسته ديگرى نيز بايد نام برد؛ كسانى چون داوود بن ابى زيد نيشابورى، از اصحاب مورد اعتماد امام دهم،[٢] و حمدان بن سليمان نيشابورى از مشايخ روايت برخى محدثان قمى، كه هردو داراى تأليفاتى بودند.[٣]

چنان‌كه در شرح‌حال فضل بن شاذان اشاره شد، علم كلام در نيشابور رواج داشت و اين شهر در واقع يكى از مراكز اصلى معتزليان به شمار مى‌رفت. طبيعى است كه در چنين جوى، متكلمان شيعه نيز بروز و ظهور داشته باشند. يكى از متكلمان بزرگ شيعه پس از ابن شاذان، ابن عبدك جرجانى بود كه از گرگان به نيشابور آمده بود و احاديث ابن بابويه را روايت مى‌كرد و در كلام به شيوه متكلمان بغداد سخن مى‌گفت. از او تصنيفاتى از جمله تفسير قرآن باقى مانده است.[٤]

سمرقند و كشّ‌

در دو شهر بزرگ سمرقند و كشّ، از نواحى دوردست خراسان بزرگ، مذهب تشيع از اواخر قرن دوم هجرى به تدريج رواج يافت. آغاز تشيع در اين ناحيه معلوم نيست و نمى‌دانيم از چه طريق مذهب تشيع به اين ناحيه دوردست راه پيدا كرد و اولين شيعيان آن‌چه كسانى بودند؛ اما فعاليت‌هاى دانشمندان بزرگ شيعه در اين نواحى، حوزه علمى فعالى را در آستانه غيبت امام دوازدهم به وجود آورد كه دستاوردهاى ارزنده‌اى در دورترين نقطه شيعه‌نشين جهان اسلام در آن روزگار حاصل نمود.

[١] - ر ك: دوانى، مفاخر اسلام، ج ١، ص ١٤٦.

[٢] - طوسى، الفهرست، ص ١٨٣.

[٣] - همان، ص ١٦٣ و نجاشى، همان، ص ١٣٨.

[٤] - همان، ص ٥٤٨.