در عصر غيبت، فرهيختگان علم كلام از بين اعضاى خاندان نوبختى در بغداد ظهور كردند كه همگى از طبقه دوم متكلمان شيعه به شمار مى‌آيند. بزرگان اين خاندان در اين عصر، كه زعامت اجتماعى و مذهبى شيعيان و رياست متكلمان بغداد را به عهده داشتند، ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى (م ٣١١ ق) و حسن بن موسى نوبختى (م ٣١٠ ق) بودند. گذشته از اينان افراد ديگرى هم از اين خاندان علم و ادب، در عصر مذكور مى‌زيستند كه از آن جمله اسحاق كاتب را مى‌توان نام برد.

شهر بغداد، گذشته از علم كلام، مركز فقاهت شيعى نيز به شمار مى‌رفت. اين امر بيشتر از وجود نواب خاص امام دوازدهم آن شهر نشأت مى‌گرفت كه در واقع باب علم امام دوازدهم عليه السّلام بودند. علاوه بر اينان فقيهان و محدثان بزرگى در بغداد بسر مى‌بردند. از جمله اين افراد محمد بن احمد بن جنيد اسكافى بود كه در نيمه دوم قرن چهارم درگذشت. وى تصنيفات زيادى داشت كه بنا به گفته شيخ طوسى به واسطه اين‌كه قائل به حجّيت قياس بود، كتاب‌هايش متروك و مطرود مانده بود. از جمله آثار وى دو موسوعه فقهى به نام‌هاى تهذيب الشيعه لاحكام الشريعه در حدود ٢٠ جلد و مشتمل بر كليه ابواب فقهى و ديگرى كتاب المختصر الاحمدى للفقه المحمدى را مى‌توان نام برد. نجاشى در رجال خود بالغ بر يكصد كتاب، از آن جمله سى كتاب در مباحث كلامى از وى ذكر كرده است. ابن جنيد از مشايخ روايت شيخ مفيد هم محسوب مى‌شد.[١] از ديگر عالمان و فقيهان حوزه بغداد محمد بن همام بغدادى (م ٣٣٦ ق) است، كه راوى احاديث بسيارى بود. نجاشى از او با تجليل ياد كرده و كتابى به‌عنوان النوادر فى تاريخ الائمه عليهم السّلام را از آثار وى نام برده است.[٢] محمد بن يعقوب كلينى (م ٣٢٩ ق) محدث بزرگ حوزه رى نيز در اواخر

[١] - نجاشى، همان، ص ٣٨٨ و طوسى، الفهرست، ص ٣٩٢ و خويى، معجم رجال الحديث، ج ١٥، ص ٣٣٦.

[٢] - نجاشى، همان، ص ٣٧٩ و طوسى، همان، ص ٤٠٢.