اين جوّ علمى قم چنان موقعيت علمى ثابت و معقولى را براى آن پديد آورده بود كه مى‌توانست مرجع حل و فصل برخى مشكلات و مسائل علمى باشد، به ويژه در عصر غيبت كه عدم حضور امام عليه السّلام اين امر را محسوس‌تر مى‌ساخت، تا جايى كه گاه نائبان خاص امام عليه السّلام، در پاره‌اى مسائل به رأى و نظر علماى قم توجه مى‌كردند. نقل شده است كه حسين بن روح، نائب سوم، كتابى بنام التاديب را نزد گروهى از علماى قم فرستاد و از آن‌ها خواست تا آن را بررسى كنند و ببينند چه مقدار از مطالب آن با نظر آن‌ها مخالفت دارد. عالمان قم پس از بررسى كتاب، اظهار داشتند كه جز يك مسأله، بقيه مطالب كتاب تأييد مى‌گردد.[١] اين امر نشان دهنده آن است كه مكتب علمى قم، مبناى اساسى براى سنجش آراء و اقوال علمى شيعيان محسوب مى‌شد.

جوّ علمى قم كاملا تحت‌تأثير مكتب حديثى و متأثر از محدثان بزرگ شيعه بود، كه تعداد كثيرى از آن‌ها در اين شهر به سر مى‌بردند. در ميان تعداد بى‌شمار محدثان و فقيهان اين شهر در عصر غيبت، حتى به نام يك متكلم و يا عالمى با گرايش‌هاى كلامى برنمى‌خوريم. در اين عصر خاندان‌هاى علمى قديمى و علماى برجسته در قم مى‌زيستند. مهم‌ترين اين خاندان‌ها اشعريان بودند كه از چهره‌هاى شاخص ايشان مى‌توان به احمد بن محمد بن عيسى (م ٢٨٠ ق)، محمد بن احمد بن يحيى اشعرى (م ٢٨٠ ق)، سعد بن عبد اللّه قمى (م ٢٩٩ ق) و ابو على احمد بن ادريس (م ٣٠٦ ق) اشاره كرد. خاندان برقى از وابستگان و مواليان اشعريان بودند كه محدثان و علماى برجسته‌اى از ميان آن‌ها ظهور نمودند. اين خاندان نيز در اصل كوفى بودند كه به قم مهاجرت كردند و در قريه برق‌رود سكنى گزيدند و از اين‌رو به نام برقى شهرت يافتند. از شخصيت‌هاى برجسته اين‌

[١] - طوسى، الغيبه، ص ٢٢٧ و ٢٤٠.