من همان جوابى را به شما مى‌دهم كه امام حسن عسكرى عليه السّلام در پاسخ به كسانى گفت كه پرسيدند با كتاب‌هاى بنى فضال چه كنيم كه خانه‌هاى ما از آن‌ها پر است و حضرت فرمود: هرچه را روايت كرده‌اند بگيريد و آن‌چه خود نظر داده‌اند رها كنيد.[١]

همين نظارت گاه در تأليف كتاب‌هايى كه توسط برخى علما صورت مى‌گرفت نيز اعمال مى‌شد[٢] و در مواردى صحت و سقم اين كتاب‌ها توسط نائبان امام عليه السّلام بررسى مى‌گرديد.[٣]

گذشته از نائبان خاص، وكيلان امام هم مرجع علمى شيعيان در شهرهاى مختلف بودند. سيستم وكالت در عصر غيبت به‌طور گسترده‌اى به كار خود ادامه مى‌داد و امام عليه السّلام و نائبان خاص در كليه نواحى‌اى كه شيعيان سكونت داشتند، وكيلانى را تعيين مى‌كردند كه به امور شيعيان رسيدگى كنند و رابط آن‌ها با نائبان باشند. نام بسيارى از اين وكيلان در ضمن اخبارى كه نقل شده، آمده است و ما پيشتر در فصل جغرافياى انسانى شيعه در اين‌باره صحبت كرديم، اين وكيلان به‌طور عمده از كسانى بودند كه از حيث شناخت و معرفت به‌خصوص در زمينه شناخت امام، نسبت به ساير مردم برترى داشتند.

سومين مرجع شيعيان در عصر غيبت، فقيهان و محدثان بودند. در واقع مرجعيت اين گروه، امرى بود كه بايد در اين دوران تثبيت و تحكيم مى‌شد. اگرچه در عصر حضور ائمه عليهم السّلام نيز، گاه فقيهان و محدثانى از طرف ائمه عليهم السّلام به‌عنوان مرجع دينى مردم معرفى مى‌گرديدند[٤]، و ليكن حضور امام عليه السّلام مانع از آن بود كه‌

[١] - طوسى، همان، ص ٢٣٩.

[٢] - همان، ص ٢٢٩.

[٣] - همان، ص ٢٤٠.

[٤] - كشى، رجال، ص ٥٩٤ و تفرشى، نقد الرجال، ج ٢، ص ٢٦٢، قضيه زكريا بن آدم قمى و ابان بن تغلب.