اوضاع سياسى اجتماعى و فرهنگى شيعه در غيبت صغرى - حسين زاده شانه چى، حسن - الصفحة ٢٢٠
خاندانهاى اصيل شيعى در آن مىزيستند. باتوجه به سياست تقيه و احتياط شديدى كه امام عسكرى عليه السّلام و خود عثمان در پيش گرفته بودند، تعداد معدودى از شيعيان از نيابت خاص او آگاهى داشتند، در عين حال موقعيت ممتاز و چهره شناختهشده او در بين اصحاب امام عسكرى عليه السّلام، وكلا را به قبول نيابت وى و پيروى از دستوراتش واداشت.
با اين وجود، بسيارى از شيعيان از پرداخت وجوه شرعى به او خوددارى مىكردند، تا زمانىكه نشانهاى ارائه دهد كه نيابت و وكالت او را از جانب امام عليه السّلام تأييد كند. اين عملكرد شيعيان، در حقيقت همان شيوهاى بود كه در گذشته و بر اساس معيارهاى مشخص شده از جانب ائمه عليهم السّلام براى تشخيص امام بر حق به كار مىگرفتند و اينك درباره نائبان و وكيلان وى نيز به آن تمسك مىجستند. در روايتى، كلينى از سعد بن عبد الله قمى نقل مىكند. حسن بن نضر، كه پس از درگذشت امام عسكرى درباره وكلا شك و ترديد داشت، اموالى را از طرف گروهى از شيعيان به بغداد آورد و درپى يافتن وكيل امام بود. پس از چند روز، در ديدار با برخى وكلا و با مشاهده برخى نشانهها از آنها و با دريافت پيغامى از امام كه او را از شك و ترديد در اين امور برحذر مىداشت،[١] براى او مسلّم شد كه آنها وكيل امام هستند. عمرى در بغداد همچنان مخفيانه به رهبرى نظام وكالت مىپرداخت و موظف بود همه اقدامات امام در قبال وكيلان را انجام دهد. او وكلايى در شهرها تعيين مىكرد كه وظيفه حل و فصل مشكلات دينى شيعيان و رسانيدن وجوه شرعى آنها را به وى داشتند، حتى در شهر بغداد نيز وكيلانى معين نموده بود كه مأمور تماس با شيعيانى بودند كه به اين شهر مىآمدند[٢]. مشكل
[١] - ر ك: كلينى، الكافى، ج ٢، ص ٤٥٤.
[٢] - ر ك: طوسى، همان، ص ٩- ٣٦٨.