بدين ترتيب سيستم نيابت با نظارت دقيق امام عليه السّلام به كار خود ادامه مى‌داد و با راهنماييهاى آن حضرت به اداره جامعه بزرگ شيعه در عصر غيبت مى‌پرداخت.

در طول اين مدت چهار نفر به‌عنوان نائب خاص امام عليه السّلام معرفى و تعيين گرديدند كه تنها راه ارتباط شيعيان با امام عليه السّلام بودند و حتى نامه‌هاى آن‌ها از طريق اين نائبان به دست امام مى‌رسيد. به جز اين چهار تن كه نواب اربعه خوانده شده‌اند و در رأس نظام نيابت قرار داشتند، وكيلان متعددى هم در شهرهاى مختلف معين مى‌گرديدند كه رابط شيعيان و نائبان خاص بودند. در اين‌جا به‌طور اختصار به پاره‌اى از اقدامات هر يك از نائبان چهارگانه و وضعيت جامعه شيعه در دوران ايشان اشاره مى‌شود.

١. نائب اول و حوادث دوران او (٢٦٠- حدود ٢٦٧ ق)

اولين نائب خاص امام عليه السّلام، عثمان بن سعيد عمرى است. او در شهر سامرا به روغن‌فروشى اشتغال داشت و لذا به لقب سمّان (روغن‌فروش) مشهور شده بود.

او تحت پوشش شغل خود، فعاليت‌هاى دينى و مسأله وكالت و نيابت خود را پنهان نگه مى‌داشت. وى از اصحاب امام هادى عليه السّلام و وكيل آن حضرت بود به‌طورى كه آن حضرت او را به‌عنوان فردى موثق و مورد اعتماد به اصحاب خود معرفى مى‌كرد.[١] او پس از رحلت امام هادى عليه السّلام وكيل امام عسكرى عليه السّلام شد. هنگامى‌كه گروهى از شيعيان يمن به خدمت امام عليه السّلام رسيده بودند، آن حضرت به عثمان مأموريت داد تا اموالى را كه آن‌ها آورده‌اند، تحويل بگيرد و سپس وى را به‌عنوان وكيل خود به آن‌ها معرفى نمود و اعلام كرد كه پسر وى محمد نيز وكالت امام دوازدهم را برعهده خواهد داشت.[٢] علاوه بر اين، حضرت در جمعى از شيعيان مسأله نيابت عثمان، پس از رحلت خويش را مطرح نموده بود. بنا به اين خبر، امام عليه السّلام در حضور چهل نفر از شيعيان مورد اعتماد، جانشين خود را معرفى كرد و

[١] - طوسى، الغيبه، ص ٢١٥.

[٢] - همان، ص ٢١٦ و ٢٣٠.