در كتاب‌هايى كه در اين دوره نوشته شد، به وجود و وقوع آن تصريح شده حتى كتاب‌هايى تحت همين نام و يا با اشاره به مسأله حيرت و وقوع آن، نگارش يافته است، مشكلاتى را پديد آورد كه در وهله اول، انشعاب و تفرقه در مسأله جانشينى امام يازدهم عليه السّلام بود كه منجر به پيدايش فرقه‌هاى جديد شد و پس از آن در زمان نائبان خاص به ظهور مدعيان دروغين نيابت و بابيت منتهى گرديد. كتاب الامامه و التبصرة من الحيره نوشته ابن بابويه رازى است، عبد اللّه بن جعفر حميرى نيز كتاب الفتره و الحيرة را به رشته تحرير درآورد[١] و يكى ديگر از عالمان عصر، كتاب الغيبه و كشف الحيره را نوشت‌[٢]. علاوه بر اين‌ها عالمانى چون كلينى، نعمانى و ابن بابويه و بعدها شيخ صدوق، در ابتداى برخى كتاب‌هايشان به اين مسأله تصريح كرده‌اند.[٣] دراين‌جا به‌طور اختصار به پيدايش انشعابات فرقه‌اى پس از شهادت امام عسكرى عليه السّلام و عملكرد نائبان خاص در هدايت و رهبرى جامعه شيعه مى‌پردازيم.

الف) مسأله امامت و پيدايش انشعابات فرقه‌اى‌

پس از شهادت امام عسكرى عليه السّلام و آغاز دوره غيبت، مهم‌ترين مسأله براى شيعيان، شناخت امام و جانشين حضرت عسكرى عليه السّلام بود. مشكل تعيين و تشخيص امام معصوم در ادوار پيشين تاريخ شيعه و در زمان ديگر ائمه عليهم السّلام نيز روى داده بود، ولى شرايط خاص پيش‌آمده در اين زمان، اين وضعيت را دشوارتر مى‌ساخت. امام عسكرى عليه السّلام شش سال دوره امامتش را در تقيه و خفاى شديد گذرانيده بود كه طى آن مدت فقط تعداد اندكى از شيعيان امكان دسترسى مستقيم‌

[١] - طوسى، الفهرست، ص ٢٩٤.

[٢] - سلامة بن محمد ارزنى( م ٣٣٩ ق) اين كتاب را نوشت. نجاشى، ش ٥١٢. پس از او محمد بن احمد صفوانى، كه در ٣٤٦ ق زنده بود، نيز كتابى به همين نام نگاشت ر. ك: آقا بزرگ تهرانى، الذريعه، ج ١٦، ص ٨٤.

[٣] - در اين‌باره نگاه كنيد به: مقدمه كتاب الكافى، كتاب الغيبه نعمانى در جاهاى مختلف و مقدمه كتاب كمال الدين و تمام النعمه.