از خاندان‌هاى كهن ايرانى بودند كه به علم و دانش شهرت داشتند و در آغاز حكومت عباسيان به اسلام درآمدند. سابقه تشيع اين خاندان به درستى دانسته نيست، ولى از همان قديم الايام به گرايش‌هاى شيعى مشهور بودند.[١] و اخبارى درباره ارتباط اولين اعضاى اين خاندان با ائمه عليهم السّلام نقل شده است.[٢] برخى بزرگان اين خاندان در قرن سوم، شاگردان ائمه عليهم السّلام بودند و در عصر غيبت صغرى برخى از ايشان از متكلمان و انديشمندان بزرگ شيعه به شمار مى‌رفتند[٣] و سومين نائب خاص امام غايب عليه السّلام، حسين بن روح نوبختى، نيز نسب در همين خاندان دارد.

بعضى از اعضاى اين خاندان در عصر غيبت از چهره‌هاى فعال سياسى بودند.

آل نهيك:

از خاندان‌هاى بزرگ شيعى در كوفه و بصره و از ذريه نهيك كوفى بودند و در قرن‌هاى دوم و سوم هجرى در كوفه و مراكز علمى آن شأن و شكوهى داشتند. در عصر غيبت نيز برخى از رجال علمى اين خاندان به چشم مى‌خورند كه از زمره راويان و محدثان و مؤلفان بودند.[٤]

آل مهزم:

از خاندان‌هاى بزرگ علمى شيعه در بصره بودند كه شاخه‌اى از قبيله عبد القيس به شمار مى‌رفتند. گرايش آنان به تشيع، به زمان امام على عليه السّلام و حضور وى در عراق مى‌رسد و از اين خاندان شخصيت‌هاى ممتازى از جمله در حوزه ادبيات و شعر ظهور كردند.[٥]

[١] - النديم، الفهرست، ص ١٧٩.

[٢] - ر. ك: اقبال، خاندان نوبختى، ص ١٩ به نقل از مجلسى، بحار الانوار، ج ١٤، ص ١٣٢.

[٣] - درباره شرح احوال اينان به فصل ششم مراجعه كنيد

[٤] - هم‌چنين: نجاشى، رجال، ص ١٥٨ و ١٦٠ و ٢٣٢ و طوسى، الفهرست، ص ٢٥٧.

[٥] - ر. ك: همان، ص ٢١٨ و قفطى، انباء الرواة على ابناء النحاة، ج ٣، ص ٨١.